Thiếu nữ dân tộc Lào sửa soạn trang phục đầu tóc chuẩn bị cho nghi lễ

Dân tộc Lào ở Việt Nam, thường được gọi là "Lào nọi" hoặc "Lào Bốc", là một nhóm người giàu truyền thống văn hóa và đạo đức. Họ định cư ở các vùng đất ven sông, như Sơn La và Điện Biên, và giữ gìn ngôn ngữ, chữ viết, và tín ngưỡng riêng.

Mâm lễ được chuẩn bị đầy đủ bao gồm đồ ăn, rượu và hoa quả

Dân tộc Lào đã gắn bó với vùng Sơn La từ thời gian sớm, chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số dân cư tỉnh, tập trung chủ yếu ở hai huyện Sông Mã và Sốp Cộp. Họ nổi tiếng với tinh thần đoàn kết, lòng hiếu thảo và sự tôn trọng đối với truyền thống. Mặc dù sống chung với nhiều dân tộc khác nhưng dân tộc Lào vẫn duy trì văn hóa riêng, với ngôn ngữ và chữ viết độc đáo. Họ là một trong những dân tộc giữ gìn nhiều phong tục, tập quán, và các lễ nghi, trong đó có Lễ Khảu Hó - ngày lễ mừng cơm mới, là ngày tôn vinh văn hóa và bản sắc tộc người.

Gia chủ thực hiện lễ cúng đầu tiên tới các vị tổ tiên ở giữa nhà

Lễ Khảu Hó được xem như là ngày lễ quan trọng nhất trong năm, diễn ra vào ngày Rằm tháng Tám (tức là tháng 10 theo lịch Lào). Trong trường hợp có việc bận rộn, gia đình cũng có thể tổ chức lễ vào thời gian sau, nhưng không vượt quá một tuần tính từ ngày Rằm.

Ngày này mang đến nhiều ý nghĩa: là dịp mừng mùa lúa mới (trong quá khứ, chỉ có một vụ mùa nên việc gieo trồng thành công được xem như mừng cả năm); là dịp cúng tạ ơn tổ tiên và thần linh đã ban phước cho con cháu có công việc thuận lợi và sức khỏe; là dịp cúng giỗ cho những người đã khuất. Đặc biệt, đây cũng là ngày quan trọng để tất cả con cháu trong gia đình đoàn tụ, thậm chí cả những người sống ở xa cũng cố gắng về nhà để cùng nhau dâng lễ và tạo ra sự đoàn kết, sự gắn bó giữa hàng xóm và gia đình.

Sau khi phần lễ xong cũng là lúc mọi người cùng buộc vòng tay may mắn cho nhau, cầu mong một năm mới khỏe mạnh, hạnh phúc

Theo triết lý "vạn vật hữu linh", người Lào tin rằng mọi sự đều mang trong mình một linh hồn, một thần linh cai quản. Vì vậy, khi mùa màng đã thu hoạch xong, từ xưa đến nay, mỗi gia đình người Lào trong các bản địa đều tổ chức Lễ Khảu Hó.

Có một câu chuyện được kể lại từ thời xa xưa: mỗi năm, vào ngày Rằm tháng Tám, người Lào luôn tổ chức lễ ăn cơm mới. Trong lễ này, họ chuẩn bị đồ xôi, luộc một con gà hoặc một con vịt để cúng. Ngoài việc mừng cơm mới, đây cũng là dịp cúng tạ ơn tổ tiên, những người đã khuất. Tuy nhiên, không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện để tổ chức lễ cúng cơm mới. Vì vậy, người ta nghĩ ra một phương pháp tế nhị: họ gói một số đồ lễ và mang sang những nhà hàng xóm không có điều kiện. Họ bước lên cầu thang, gõ nhẹ vào sàn nhà và để gói lễ ở đầu cầu thang. Gia chủ nghe thấy tiếng gõ biết rằng có người mang đến đồ lễ cho ma nhà họ, không phải trực tiếp nhận từ tay người khác. Hành động này thể hiện tinh thần nhân văn và tôn trọng, tránh làm cho gia chủ phải cảm thấy nhận ơn hay tủi hổ. Từ đó, lễ mừng cơm mới còn được gọi là Lễ Khảu Hó (cơm gói).

Cách xác định thời gian tổ chức lễ của người Lào đa dạng, nhưng chủ yếu dựa vào các yếu tố tự nhiên, chu kỳ mùa vụ và lịch thời gian. Khi mùa màng đã thu hoạch xong, cộng đồng tổ chức lễ thờ cúng và khấn trời phật, tổ tiên, ông bà để cầu mong mưa thuận, gió hòa, giúp cho mùa vụ sau thu hoạch được mạnh mẽ hơn mùa trước.

Sau khi hoàn thành việc chế biến các loại lương thực và thực phẩm, mọi người gói đồ lễ bằng lá dong (hó khảu). Trong mỗi gói đồ lễ có đủ các thành phần như một nắm nhỏ xôi cốm, xôi trắng, một số con ong, dế mèn, và thịt của các loài gia súc như gà, vịt, nhái, ếch, cá trê... mỗi loại thịt được cắt thành từng miếng riêng biệt. Mỗi gói có thể thiếu một số món nhưng đảm bảo đủ các thành phần chính.

Gia đình sắp đặt 5 mâm lễ ở các vị trí khác nhau: một mâm để cúng tổ tiên, một mâm giữa nhà để cúng giỗ người đã khuất, một mâm trên bàn thờ ở góc bếp để cúng hồn ông chủ nhà, một mâm ở ngoài vườn để cúng bên ngoại, và một mâm dưới gầm sàn để cúng bồ thóc. Đặc biệt, ở Mường Và, người Lào còn đưa một mâm lễ lên Tháp Mường Và để dâng lễ cho phật.

Sau khi chuẩn bị xong, ông chủ nhà bắt đầu lễ cúng. Mọi người ngồi lại bàn ăn cùng nhau sau khi ông chủ đọc xong lời cúng. Trong bữa cơm, ngoài gia đình, còn có sự hiện diện của hàng xóm và những khách mời đến từ các dân tộc khác, cùng tham gia lễ cúng và ăn tết cơm mới. Mọi người thường trò chuyện, hỏi thăm, chúc tụng lẫn nhau, và cùng đeo vòng cầu may.

Khi bữa ăn đang diễn ra vui vẻ, đến lúc hạ lễ, mọi người tham gia vào thủ tục mở gói. Việc này có thể do chủ nhà hoặc vợ chồng hoặc con cái chủ trì. Mở gói không chỉ để nhận phần lộc từ tổ tiên mà còn là dịp để tham gia vào cuộc thi đố vui. Một người được bầu làm giám khảo. Khi vợ chồng chủ nhà mang mâm lễ đến, mỗi người phải uống hai chén rượu để mừng cho sự may mắn của gia chủ. Sau đó, mỗi người được nhận một gói lễ.

Giám khảo đặt ra câu đố từ gói của mỗi người và đếm số lượng vật phẩm trong đó. Nếu đoán đúng số lượng theo quy định thì sẽ được thưởng một chén rượu, còn nếu thiếu hoặc thừa sẽ bị phạt năm chén rượu. Nếu trong gói có một phần của con gà hoặc vịt sẽ được thưởng năm chén rượu, cánh sẽ được thưởng ba chén, chân thì hai chén... Điều này giúp gia đình kéo dài niềm vui, tuy nhiên, cách thưởng phạt có thể khác nhau tùy theo từng gia đình.

Những du khách tham quan vui vẻ thưởng thức những món ăn độc đáo của dân tộc Lào

Sau đó, các gia đình thường đi thăm nhau, tạo ra một không khí sôi động từ nhà này sang nhà khác, kéo dài đến cuối chiều. Lễ Khảu Hó không chỉ là dịp để cúng lễ mà còn là dịp để tạo ra niềm vui, gắn kết trong cộng đồng.

Những chàng trai cô gái dân tộc Lào biểu diễn các tiết mục múa truyền thống

Lễ Khảu Hó là một trong những nghi lễ đặc trưng của người Lào, thể hiện tính nhân văn và đặc trưng văn hóa của dân tộc. Mặc dù có thể đã đơn giản hóa, nhưng vẫn được tổ chức đều đặn và góp phần làm phong phú thêm văn hóa của đất nước, giao lưu văn hóa với các dân tộc khác.