Tổng Bí thư Tô Lâm: “Pháp luật không chỉ “mở đường” mà còn phải “sửa đường”

Những “điểm nghẽn” từ tư duy cũ

Nhìn lại lịch sử cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao tính thực tiễn và sự linh hoạt trong xây dựng thể chế. Người từng nói: “Chính sách của Đảng và Chính phủ là phải lo cho đời sống của nhân dân. Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; Nếu dân rét, Đảng và Chính phủ có lỗi...”. Để “lo cho dân”, Người không bao giờ chấp nhận sự cứng nhắc, giáo điều. Bác dạy: “Việc gì có lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì có hại cho dân, ta phải hết sức tránh”.

Thực tiễn cho thấy, trong nhiều thập kỷ, tư duy làm luật của chúng ta thường nghiêng về mục tiêu “quản lý cho chặt”. Điều này xuất phát từ tâm lý quản trị truyền thống: Cái gì không quản được thì cấm, hoặc đặt ra những rào cản kỹ thuật khắt khe để dễ bề kiểm soát. Hệ quả là hệ thống pháp luật trở nên đồ sộ nhưng đôi khi lại thiếu tính tương thích, thậm chí triệt tiêu động lực sáng tạo.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các luật. Doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, phải tuân thủ đồng thời nhiều quy định từ Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường đến các luật thuế. Những yêu cầu đan xen, phụ thuộc lẫn nhau khiến thủ tục bị kéo dài, thậm chí rơi vào vòng lặp. Sự chậm trễ này không chỉ gây lãng phí nguồn lực tài chính mà còn làm mất đi cơ hội vàng của quốc gia trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tăng tốc.

Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, pháp luật phải là “bà đỡ” cho các mô hình kinh tế mới như kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn. Nếu chúng ta dùng tư duy quản lý của thế kỷ 20 để áp đặt lên những thực thể của thế kỷ 21, chúng ta sẽ thất bại ngay trên sân nhà. Khi pháp luật chỉ đóng vai trò “rào chắn”, nó vô tình trở thành những “sợi dây trói” vô hình.

Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI

Mệnh lệnh từ trái tim và khối óc

Sáng 6/4/2026 vừa qua, tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đưa ra một thông điệp mạnh mẽ về tư duy xây dựng pháp luật: “Pháp luật không chỉ “mở đường” mà còn phải “sửa đường”. Người đứng đầu Đảng, nhấn mạnh thêm: “Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; Không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai”.

Có thể hiểu, “mở đường” là tạo ra hành lang pháp lý cho những cái mới, những điều chưa có tiền lệ. Còn “sửa đường” là dũng cảm cắt bỏ, điều chỉnh những quy định đã lỗi thời, những “giấy phép con” đang biến tướng. Thực tế, đã có những văn bản dưới luật, những thông tư của các Bộ, ngành đôi khi lại “vênh” với luật, gây khó cho địa phương và doanh nghiệp. Sửa đường chính là cuộc cách mạng về cắt giảm thủ tục hành chính, là việc chuyển đổi từ cơ chế “xin - cho” sang cơ chế “phục vụ - kiến tạo”.

Dĩ nhiên, thời gian qua Chính phủ nỗ lực rất lớn trong việc “kiến tạo” hành lang pháp lý để cộng đồng doanh nghiệp, doanh nhân phát triển. Mới đây, quán triệt chỉ đạo của Tổng Bí thư, Bộ Tư Pháp cũng đề nghị rà soát cắt giảm 100% các điều kiện đầu tư kinh doanh mâu thuẫn, chồng chéo..v.v.

Thế nhưng, tư duy kiến tạo đòi hỏi một sự thay đổi từ trong tiềm thức của người làm luật, chứ không phải là việc có thể hoàn thành trong một sớm một chiều, nhưng đó là con đường duy nhất để đưa Việt Nam bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Quan trọng hơn, một hệ lụy nguy hiểm của hệ thống pháp luật chồng chéo, đa nghĩa là tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm” trong một bộ phận cán bộ, công chức. Để rồi, khi ranh giới giữa đúng và sai mong manh do sự mâu thuẫn của các văn bản pháp luật, xu hướng an toàn, đùn đẩy là điều dễ hiểu.

Xây dựng pháp luật theo hướng kiến tạo ở đây sẽ giúp minh bạch hóa mọi quy trình. Khi luật pháp rõ ràng, cụ thể và thống nhất, đó chính là “tấm lá chắn” tốt nhất bảo vệ những cán bộ năng động, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Điều này cũng có nghĩa, tinh thần bao trùm lên chương trình hành động của Quốc hội khóa XVI là đổi mới mạnh mẽ hơn, thực chất hơn, hiệu quả hơn để đáp ứng những đòi hỏi mới của đất nước. Một Quốc hội hiện đại hơn nhưng cũng phải gần dân hơn. Một Quốc hội hành động nhanh hơn, nhưng vẫn chặt chẽ, đúng đắn. Một Quốc hội làm luật ít hình thức hơn, nhưng hiệu quả hơn.

Nói cách khác, pháp luật không phải là những con chữ vô hồn nằm trên trang giấy, mà phải là hơi thở của cuộc sống, là nhịp đập của sự phát triển. Như lời Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh, Quốc hội khóa XVI đứng trước sứ mệnh lịch sử là hiện thực hóa tư duy kiến tạo, để pháp luật thực sự trở thành động lực thúc đẩy Quốc gia.

Do vậy, đã đến lúc chúng ta cần quyết tâm chặt đứt những “sợi dây trói” thể chế, sửa sang lại những cung đường pháp lý gồ ghề. Bởi trong kỷ nguyên mới, không có chỗ cho sự trì trệ và tư duy cũ kỹ. Pháp luật phải là ngọn đuốc soi đường, là bệ phóng để khát vọng dân tộc bay cao.