USDA được biết tới rộng rãi tại Việt Nam với tư cách đơn vị cấp chứng nhận Hữu cơ uy tín nhất tại Hoa Kỳ

Cơ chế giám sát chưa từng có tiền lệ

Washington D.C. đang trở thành tâm điểm của một cuộc tranh luận gay gắt về ranh giới giữa an ninh quốc gia và tự do khoa học. Theo các tài liệu nội bộ và báo cáo điều tra mới nhất, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) đã ban hành một chỉ thị khó hiểu: yêu cầu các nhân viên thuộc Dịch vụ Nghiên cứu Nông nghiệp (ARS) — một trong những cơ quan nghiên cứu công lập lớn nhất thế giới — phải thực hiện các cuộc rà soát lý lịch đối với những nhà khoa học nước ngoài có hợp tác với cơ quan này.

Mục tiêu của chỉ thị là tìm kiếm "bằng chứng về hoạt động phản động hoặc hình sự" từ phía các đối tác quốc tế. Điều đáng nói là phương thức thực hiện lại mang tính nghiệp dư nhưng đầy rủi ro: các công chức được yêu cầu sử dụng những công cụ tìm kiếm công khai như Google để "soi" lịch sử làm việc, quan hệ chính trị và các bài đăng công khai của các đồng tác giả nước ngoài trong các bài báo khoa học. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu khả nghi nào, tên của những nhà khoa học này sẽ được lập danh sách và chuyển lên các chuyên gia an ninh quốc gia trong nội bộ USDA để thẩm tra chuyên sâu.

Phạm vi của chỉ thị không chỉ gói gọn trong các quốc gia vốn nằm trong "danh sách quan ngại" của Washington như Trung Quốc, Nga, Iran, Bắc Triều Tiên, Cuba hay Venezuela. Chỉ thị này mở ra một "vùng xám" nguy hiểm khi cho phép kiểm tra cả các nhà khoa học đến từ những quốc gia đồng minh thân cận như Canada hay Đức, nếu nhân viên USDA cảm thấy có điều gì đó "cần phải xem xét thêm".

Phản ứng gay gắt từ cộng đồng khoa học

Ngay sau khi chỉ thị trên được phổ biến, một bầu không khí hoang mang và phẫn nộ đã bao trùm các viện nghiên cứu thuộc USDA. Trong những cuộc họp nội bộ kín, nhiều nhà khoa học Mỹ đã không ngần ngại dùng từ "dystopia" — thuật ngữ ám chỉ những xã hội bị kiểm soát và giám sát nghẹt thở trong các tiểu thuyết giả tưởng — để mô tả về yêu cầu mới này.

"Chúng tôi được đào tạo để lai tạo giống cây trồng và bảo vệ an ninh lương thực, chứ không phải để làm thám tử tư theo dõi đồng nghiệp của mình," một nhà nghiên cứu kỳ cựu của ARS chia sẻ trong điều kiện ẩn danh. Sự khó chịu càng tăng cao khi đối tượng bị nhắm tới thường là các sinh viên cao học, nghiên cứu sinh hoặc các học giả đang làm việc tại Mỹ theo thị thực tạm thời. Đây là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất, khi bất kỳ một báo cáo tiêu cực nào — dù chưa được xác thực — cũng có thể chấm dứt sự nghiệp và tư cách lưu trú của họ ngay lập tức.

Nhiều nhân viên USDA cho biết họ cảm thấy bị phản bội bởi chính cơ quan chủ quản. Mối quan hệ giữa các đồng tác giả vốn dựa trên sự tin tưởng tuyệt đối về mặt chuyên môn, giờ đây bị thay thế bằng sự dè chừng và nghi kỵ. Việc phải báo cáo về những đồng sự trong phòng thí nghiệm đang tạo ra một vết nứt đạo đức khó chữa lành trong cộng đồng khoa học liên bang.

Khoa học nông nghiệp không hoạt động độc lập, mà liên kết nhiều chuyên ngành mang tính bổ trợ khác nhau

Hệ lụy đối với vị thế khoa học Hoa Kỳ

Khoa học nông nghiệp không phải là một lĩnh vực biệt lập. Các nghiên cứu về năng suất cây trồng, biến đổi khí hậu, loài xâm lấn hay di truyền học thực vật đều đòi hỏi dữ liệu và sự cộng tác từ mọi châu lục. Mỹ hiện đang dẫn đầu thế giới trong các lĩnh vực này phần lớn nhờ vào khả năng thu hút chất xám toàn cầu.

Việc dựng lên các rào cản an ninh quá mức sẽ dẫn đến hai hệ lụy nghiêm trọng. Thứ nhất, nó tạo ra sự chậm trễ trong việc công bố các nghiên cứu quan trọng. Các bài báo khoa học có sự tham gia của yếu tố nước ngoài sẽ phải đi qua một "màng lọc" an ninh phức tạp, khiến các phát hiện mới về an ninh lương thực có thể bị trì hoãn hàng tháng, thậm chí hàng năm.

Thứ hai, nó đẩy các nhà khoa học quốc tế vào vòng tay của các đối thủ cạnh tranh. Khi môi trường nghiên cứu tại Mỹ trở nên thù địch, các trung tâm nghiên cứu tại châu Âu hoặc Trung Quốc sẽ trở thành lựa chọn thay thế hấp dẫn hơn. Sự cô lập về mặt tri thức chính là "con dao hai lưỡi" có thể làm suy yếu khả năng cạnh tranh của Mỹ trong dài hạn.

Giới khoa học toàn cầu đang nín thở theo dõi phản ứng tiếp theo từ phía chính phủ Hoa Kỳ. Liệu Washington sẽ điều chỉnh để bảo vệ quyền tự do học thuật, hay sẽ tiếp tục thắt chặt gọng kìm giám sát, chấp nhận rủi ro biến các viện nghiên cứu thành những "pháo đài" khép kín? Câu trả lời không chỉ quyết định số phận của những nhà khoa học nước ngoài, mà còn định hình tương lai của nền nông nghiệp thế giới trong những thập kỷ tới.