Gìn giữ và phát huy bản sắc văn hoá làng Tày trong tiến trình đô thị hoá tại Phường Hà Giang I

Những nếp nhà sàn truyền thống vẫn bình yên nơi xóm núi. Ảnh NT

Lâu rồi tôi mới lại về quê, vẫn là làng quê yên tĩnh từ ngàn đời. Sau khi sắp xếp lại các đơn vị hành chính xã tôi thành phường, là sóng đô thị hoá diễn ra khá mạnh mẽ. Đó là xu thế của thời đại nhưng đi sâu vào làng quê vẫn thấp thoáng một không khí bình lặng vốn có. Câu hỏi luôn ám ảnh tôi, làm thế nào giữ được bản sắc làng Tày mà không bị mang tiếng bảo thủ trì trệ? Lá có vẫn đấy nhưng ít ai lợp nhà bởi tính bền vững và độ an toàn về cháy nổ… Những mái ngói xanh đỏ thấp thoáng trong làn cây, cũng đẹp nhưng màu nào phù hợp nhất chắc cũng chưa ai nghĩ đến chỉ tiện đâu làm đó.

Trong cấu trúc không gian văn hóa ấy, các bản làng Tày truyền thống (như thôn Tha, thôn Châng, Cao Bành, Hạ Thành, Phương Độ, Phương Thiện...) đóng vai trò là "linh hồn", nơi lưu giữ tri thức dân gian, kiến trúc nhà sàn, phong tục tập quán và lối sống gắn kết cộng đồng.Tuy nhiên, trước làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ, việc mở rộng không gian đô thị và sự gia tăng của các hoạt động kinh tế hiện đại đang đặt bản sắc văn hóa Tày đứng trước nhiều thách thức. Vấn đề đặt ra là: Làm thế nào để vừa phát triển kinh tế - xã hội, vừa bảo tồn nguyên vẹn bản sắc văn hóa làng Tày một cách bền vững?

Bảo tồn kiến trúc truyền thống và không gian sinh thái làng quê: Giữ gìn nếp nhà sàn truyền thống: Nhà sàn gỗ mái lợp lá cọ là biểu tượng đặc trưng nhất của người Tày. Cần có chính sách hỗ trợ kinh phí, nguồn nguyên liệu hợp pháp và quy hoạch bảo tồn đối với những ngôi nhà sàn cổ; hạn chế việc bê tông hóa hay phá bỏ nhà sàn để xây dựng nhà bê tông kiên cố làm mất đi cảnh quan làng bản.

Bảo vệ cảnh quan thiên nhiên gắn liền với đời sống: Không gian làng Tày luôn gắn liền với rừng đầu nguồn, suối nước, ruộng bậc thang và cây xanh. Việc quy hoạch hạ tầng giao thông, điện, nước phải tuân thủ nguyên tắc tôn trọng tối đa địa hình tự nhiên, không làm phá vỡ sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể: Duy trì tiếng nói và trang phục dân tộc. Đẩy mạnh việc truyền dạy tiếng Tày cho thế hệ trẻ ngay trong gia đình và thông qua các câu lạc bộ văn hóa. Khuyến khích người dân mặc trang phục chàm truyền thống trong các dịp lễ tết, sinh hoạt cộng đồng và phục vụ du lịch.

Bảo tồn dân ca, dân vũ và nhạc cụ truyền thống: Bảo tồn các giai điệu Hát Then, Đàn Tính, hát Phong slư, lượn, Cọi... Thành lập các đội văn nghệ dân gian tại từng thôn bản để vừa luyện tập, vừa biểu diễn giao lưu, phục vụ du khách. Gữ gìn phong tục, nghi lễ và tri thức dân gian: Duy trì các lễ hội truyền thống như Lễ Lồng Tồng (Lồng Tông) (người Tày), có giao thoa với nghi lễ Cấp sắc (người Dao), các tri thức về ẩm thực (cơm lam, thịt lợn đen, cá bỗng, xôi ngũ sắc) và y học dân gian.

Đô thị vẫn mọc lên bên bờ sông Lô. Ảnh NT

Phát triển du lịch cộng đồng (Homestay) gắn với bảo tồn văn hóa: Biến di sản thành tài sản phát triển. Du lịch cộng đồng là chìa khóa vàng giúp người dân sống được bằng chính bản sắc của mình. Khi bản sắc mang lại sinh kế và thu nhập ổn định, cộng đồng sẽ chủ động và có trách nhiệm hơn trong việc giữ gìn nó. Nâng cao chất lượng dịch vụ nhưng giữ nguyên bản: Tránh tình trạng "thương mại hóa" thô bạo hoặc bắt chước mô hình du lịch nơi khác. Giữ nguyên lối sống sinh hoạt hàng ngày, sự hiếu khách, chân thành và không gian ấm cúng của người Tày để tạo ấn tượng đặc trưng cho du khách.

Phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và các nghệ nhân: Cộng đồng là trung tâm của bảo tồn. Người dân địa phương phải là người quyết định và thụ hưởng trực tiếp từ quá trình bảo tồn. Cần phát huy vai trò của các gia đình, dòng họ, các nghệ nhân dân gian, già làng, trưởng bản trong việc giáo dục thế hệ trẻ. Tôn vinh và hỗ trợ nghệ nhân: Có chính sách đãi ngộ, tôn vinh các nghệ nhân nắm giữ tri thức dân gian, tạo điều kiện để họ mở lớp truyền dạy nghệ thuật hát Then, gẩy đàn Tính, làm trang phục truyền thống.

Lĩnh vực Nội dung bảo tồn Giải pháp thực hiện cụ thể Kiến trúc - Cảnh quan Nhà sàn, suối nước, rừng cọ, ruộng bậc thang Quy hoạch vùng bảo tồn nguyên trạng; hỗ trợ sửa chữa nhà sàn cổ; cấm xả thải làm ô nhiễm nguồn nước. Văn hóa Phi vật thể Hát Then, Đàn Tính, lễ hội Lồng Tồng Thành lập CLB nghệ thuật; đưa dân ca Tày vào sinh hoạt ngoại khóa; tổ chức lễ hội thường niên. Kinh tế - Du lịch Du lịch Homestay, ẩm thực Tày, sản phẩm OCOP Đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân; phát triển thương hiệu đặc sản (cá bỗng, chè Shan tuyết, mắm cá). Con người - Giáo dục Tiếng nói, trang phục, tri thức dân gian Khuyến khích sử dụng tiếng mẹ đẻ tại gia đình; vận động mặc áo chàm truyền thống trong các dịp lễ tết; vinh danh nghệ nhân.

Bảo tồn bản sắc làng Tày không đồng nghĩa với việc giữ nguyên sự lạc hậu hay đứng ngoài sự phát triển của xã hội hiện đại. Trái lại, đó là quá trình "bảo tồn động" - biến các giá trị truyền thống thành nguồn lực nội sinh để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Sự kết hợp hài hòa giữa chính sách hỗ trợ của Nhà nước, tâm huyết của các nghệ nhân và sự đồng lòng của toàn thể cộng đồng sẽ là lá chắn vững chắc nhất để những ngôi nhà sàn lợp lá cọ, tiếng đàn Tính rộn rã và sắc chàm đằm thắm của người Tày mãi mãi trường tồn, trở thành điểm sáng văn hóa đặc sắc của vùng đất Hà Giang./.