Vườn quốc gia Bạch Mã, "viên ngọc xanh" của dải đất miền Trung Việt Nam.

Loài ngoại lai xâm hại – Hiểm họa âm thầm đối với hệ sinh thái

Theo các chuyên gia bảo tồn, loài ngoại lai xâm hại là những sinh vật được đưa vào môi trường sống mới ngoài khu vực phân bố tự nhiên của chúng. Khi thiếu vắng các yếu tố kiểm soát tự nhiên như kẻ thù săn mồi hoặc dịch bệnh, chúng có thể sinh sôi nhanh chóng, cạnh tranh thức ăn, ánh sáng, không gian sống với loài bản địa, làm suy giảm đa dạng sinh học và gây mất cân bằng sinh thái. Tại VQG Bạch Mã, một số loài ngoại lai đã được ghi nhận với dấu hiệu xâm hại rõ rệt, tiêu biểu là: bìm bôi hoa trắng, bìm bôi hoa vàng, rùa tai đỏ và cá rô phi.

Bìm bôi hoa trắng, bìm bôi hoa vàng: Đây là những loài dây leo có khả năng sinh trưởng và lan rộng nhanh chóng, phủ kín tán cây, cạnh tranh trực tiếp ánh sáng, dinh dưỡng với các loài thực vật bản địa. Nếu không được kiểm soát, chúng có thể làm mất đi những quần thể thực vật quý, kéo theo sự suy giảm của nhiều loài động vật phụ thuộc vào nguồn thức ăn và nơi trú ẩn này.

Bìm bôi hoa trắng, bìm bôi hoa vàng: Loài thực vật có khả năng sinh trưởng và lan rộng nhanh chóng, phủ kín tán cây, cạnh tranh trực tiếp ánh sáng, dinh dưỡng với các loài thực vật bản địa.

Rùa tai đỏ: Là loài ăn tạp, rùa tai đỏ không chỉ tiêu diệt các loài thủy sinh bản địa mà còn phá vỡ cân bằng quần thể, ảnh hưởng nghiêm trọng tới hệ sinh thái ao hồ, suối.

Cá rô phi: Được du nhập vì mục đích nuôi kinh tế, nhưng khi thả ra tự nhiên, cá rô phi cạnh tranh mạnh mẽ về thức ăn và nơi sinh sống với các loài cá bản địa, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của quần thể thủy sinh quý.

Ngoài ra, một số loài ngoại lai khác cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ xâm hại nếu không được giám sát và kiểm soát chặt chẽ. Việc nhập khẩu, thả nuôi tùy tiện sinh vật ngoại lai có thể để lại những hệ lụy lâu dài, khó khắc phục.

Rùa tai đỏ và cá rô phi, loài ngoại lai đang đe doạ phá vỡ cân bằng tại VQG Bạch Mã.

Những giải pháp cấp thiết

Trước thực trạng trên, Ban Quản lý VQG Bạch Mã đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm ngăn chặn và phòng trừ sự lan rộng của các loài ngoại lai xâm hại như: Xây dựng hệ thống giám sát liên tục cho phép kịp thời phát hiện sự xuất hiện và mở rộng phạm vi của các loài ngoại lai xâm hại, từ đó đưa ra biện pháp xử lý trước khi chúng bùng phát. Kiểm soát nghiêm ngặt hoạt động nhập khẩu, thả nuôi.

Ngoài ra, tăng cường phối hợp với các cơ quan chức năng để giám sát chặt chẽ quá trình vận chuyển, buôn bán, thả nuôi các loài sinh vật ngoại lai, tránh tình trạng thả tùy tiện vào môi trường tự nhiên.

Cũng cần có nghiên cứu cụ thể về mức độ tác động và biện pháp phòng trừ. Có thể kết hợp các phương pháp cơ học (nhổ bỏ, thu gom), sinh học (sử dụng thiên địch) và hóa học (thuốc diệt chọn lọc) trong kiểm soát đối với từng loài ngoại lai.

Thêm nữa, là việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng. Người dân địa phương và du khách cần được cung cấp thông tin đầy đủ về tác hại của loài ngoại lai xâm hại. Các chiến dịch truyền thông, hoạt động tình nguyện loại bỏ loài xâm hại sẽ góp phần lan tỏa ý thức bảo vệ hệ sinh thái...

Một giải pháp khác nhằm tối ưu hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng là gắn các dự án trồng dược liệu với thuê môi trường rừng (MTR) cho dịch vụ du lịch sinh thái. Mô hình này không chỉ giúp khai thác hợp lý tiềm năng rừng mà còn khắc phục tính mùa vụ của du lịch.

Trong mùa mưa, khi lượng du khách giảm đi đáng kể, các đơn vị thuê MTR có thể chuyển hướng sang chăm sóc và chế biến dược liệu, tạo công ăn việc làm quanh năm, ổn định thu nhập cho người lao động địa phương. Đây là bước đi chiến lược giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn.

Sâm Ngọc Linh - loài dược liệu quý, “quốc bảo” Việt Nam.

Phát triển loài ngoại lai có lợi, có giá trị kinh tế - Hướng đi bền vững

Cần phải hiểu rõ, không phải mọi loài ngoại lai đều gây hại, vẫn có nhiều loài ngoại lai có lợi, nếu được quản lý tốt có thể sẽ mang lại giá trị kinh tế cao mà vẫn đảm bảo an toàn cho môi trường. Ví dụ tiêu biểu là Sâm Ngọc Linh - loài dược liệu quý, “quốc bảo” của Việt Nam.

Với điều kiện khí hậu mát mẻ, độ cao trên 1.200 m, một số khu vực của VQG Bạch Mã được đánh giá phù hợp để phát triển Sâm Ngọc Linh theo hướng canh tác tự nhiên có kiểm soát. Đây vừa là cách đa dạng hóa nguồn sinh kế cho người dân, vừa gắn bảo tồn với phát triển kinh tế.

Hiện nay, Đề án nuôi trồng dược liệu dưới tán rừng của VQG Bạch Mã đang trong giai đoạn chuẩn bị đề cương xây dựng để trình Bộ Nông Nghiệp và Môi trường thẩm định và phê duyệt. Nếu được triển khai, Sâm Ngọc Linh có thể được trồng ở các phân khu dịch vụ hành chính hoặc những diện tích rừng phù hợp, kết hợp với hoạt động du lịch sinh thái.

Giữ gìn giá trị sinh thái của VQG Bạch Mã cho hôm nay và cho các thế hệ mai sau. (Ảnh: T.Thiện)

Định hướng dài hạn

Loài ngoại lai chỉ nên bị cấm khi có nguy cơ rõ rệt gây hại đến hệ sinh thái bản địa. Ngược lại, với những loài ngoại lai có giá trị kinh tế và không gây tác động tiêu cực, việc nghiên cứu và phát triển theo hướng có kiểm soát sẽ giúp tăng thêm thu nhập và nâng cao ý thức bảo tồn.

Sự cân bằng này đòi hỏi quản lý chặt chẽ, nghiên cứu khoa học chuyên sâu, cùng sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp. Bởi chỉ khi tất cả các bên chung tay, chúng ta mới có thể gìn giữ được giá trị sinh thái của VQG Bạch Mã - không chỉ cho hôm nay, mà còn cho các thế hệ mai sau.

VQG Bạch Mã là di sản thiên nhiên quý báu của Việt Nam, nhưng cũng đang đối mặt với nhiều thách thức từ các loài ngoại lai xâm hại. Kiểm soát chặt chẽ, phòng trừ kịp thời, đồng thời phát triển các mô hình kinh tế gắn với bảo tồn là con đường tất yếu. Việc kết hợp trồng dược liệu quý như Sâm Ngọc Linh với du lịch sinh thái không chỉ đảm bảo hiệu quả kinh tế mà còn góp phần giữ gìn và phát huy giá trị rừng.

Con đường bảo vệ Bạch Mã là một hành trình lâu dài, đòi hỏi sự quyết tâm, phối hợp đồng bộ từ các cấp, ngành, doanh nghiệp và cộng đồng. Chỉ khi bảo tồn được sự nguyên vẹn của hệ sinh thái nơi đây, chúng ta mới thực sự bảo vệ được nguồn sống và niềm tự hào chung của đất nước./.