Thơ ca và nông nghiệp, nông thôn, nông dân

Tác giả chụp cùng TSKH. Hà Phúc Mịch - Chủ tịch VOAA.

Làng quê trong thi ca

Từ văn học trung đại, người yêu thơ, nhất là những người làm công tác nghiên cứu văn học, hẳn không quên nhà chính trị, nhà văn hóa, nhà Nguyễn Trãi (1380 –1442) với tập thơ “Quốc âm thi tập”. Trong tác phẩm này Ức Trai đã dành nhiều vần thơ để khắc họa cuộc sống lao động, cảnh sắc đồng quê và những triết lý gần gũi với nhà nông.

Nhà thơ thứ hai phải nhắc đến thời văn thơ trung đại là Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585). Các bài thơ của ông thường mang tính triết lý, ẩn chứa nhiều suy ngẫm về cuộc sống điền viên, hòa mình vào thiên nhiên và những mùa vụ.

Với Nguyễn Khuyến (1835 – 1909), ông từng được mệnh danh là “Nhà thơ của dân tình làng cảnh Việt Nam”. Cụ Tam Nguyên Yên Đỗ nổi tiếng với chùm thơ thu viết về vẻ đẹp của làng quê Bắc Bộ và cuộc sống bình dị của người nông dân.

Với những nhà thơ hiện đại và đương đại, chắc chắn, người yêu thơ không thể không nhắc đến Hoàng Cầm - nhà thơ của hồn quê Kinh Bắc. Thơ Hoàng Cầm gợi nhớ về không gian làng quê với những nét văn hóa dân gian đặc sắc, gắn liền với đời sống nông nghiệp. Tố Hữu, “ngọn cờ đầu của thơ ca cách mạng”, một số tác phẩm của ông, đặc biệt trong giai đoạn đầu, có nhắc đến vẻ đẹp và cuộc sống của người nông dân, tiêu biểu như bài thơ Việt Bắc, Bầm ơi, Mẹ Tơm...Cũng không thể không nhắc tới Nguyễn Bính (1918 1866) - một nhà thơ lãng mạn nổi tiếng của Việt Nam, được mệnh danh là “nhà thơ của tình quê”.

Với những nhà thơ đương đại, phải nhắc đến Nguyễn Duy, Trần Mạnh Hảo, Trần Đăng Khoa, Đồng Đức Bốn, Nguyễn Quang Thiều, Trần Quang Quý, Nguyễn Việt Chiến, Nguyễn Sĩ Đại, Nguyễn Linh Khiếu, Nguyễn Thế Kiên, Nguyễn Minh Khiêm, Ngô Đức Hành, Nguyễn Ngọc Hạnh...Có thể nói, các nhà thơ Việt Nam dù công tác ở lĩnh vực nào thì phần đa xuất thân từ nông thôn, có bố mẹ là nông dân. Không ít người tuổi thơ từng sấp ngửa với cánh đồng.

“Xưa tôi sống trong làng / Giờ làng sống trong tôi”, (Làng, thơ Nguyễn Ngọc Hạnh). Ân tình với quê hương, xứ sở luôn là ngọn nguồn của những vần thơ day dứt khôn nguôi. Không cứ là xa xứ sẽ viết về quê một cách bồi hồi. Nhiều nhà thơ viết về nông thôn có nhiều tác phẩm nổi tiếng đã làm góp phần làm lên những cột mốc ấn tượng trong văn học nói chung và thơ ca viết về nông thôn nói riêng.

“Nông dân sống lặng thầm như đất / Có thể hoang vu, có thể mùa màng / Xin chớ mất, chớ niềm tin sai lạc / Chín phần mười đất nước - nông dân!”. Trong những bài thơ hay, xuất sắc về nông nghiệp, nông thôn, nông dân chắc chắn người yêu thơ (và rất đông nông dân) không thể quên nhắc tới bài thơ “Nông dân” của nhà thơ, tiến sỹ văn học Nguyễn Sỹ Đại. Đó là một “tượng đài” được thi ca hóa.

Nông thôn vẫn là đề tài lớn

Nhiều năm qua, cùng với công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn đã có bộ mặt khác, mang một đời sống khác, một tinh thần khác. Nông thôn (chủ yếu là đồng bằng) dù thay đổi nhưng vẫn chưa tạo ra sự tương phản rõ ràng giữa nông thôn và thành thị. Những vấn đề của nông thôn đang khó trở thành mối quan tâm của cả xã hội chứ không nói riêng nhà văn, nhà thơ.

Chúng ta đang được chứng kiến con người đang bị cuốn vào đủ thứ “thời thượng”, những ẩn ức cá nhân vụn vặt, những thứ vô bổ và nhảm nhí kể cả không ít người gọi là nhà văn, nhà thơ. Đấy chỉ là vài lý do cơ bản làm cho những trang viết về nông thôn vừa ít ỏi vừa hời hợt thậm chí nhạt nhẽo và lạc lõng.

Quá trình đô thị hóa ấy làm cho vùng thiên nhiên và vùng văn hóa đặc trưng của thôn quê đã bị mai một nhiều. Thật khó có thể tìm thấy bóng dáng những ngôi làng xưa cũng như những nhân vật của làng. Chúng ta, cả nông thôn và thành thị, đang bị một đời sống của những nhu cầu và những đòi hỏi vật chất dụ dỗ.

Những đứa trẻ lớn lên ở nông thôn nhưng lại đang sống một đời sống nửa thị dân. Chúng không còn được chìm đắm vào một thiên nhiên đẹp đẽ, mơ hồ và lãng mạn. Nông thôn không còn tạo được cảm hứng cho những đứa trẻ. Và những đứa trẻ nông thôn lớn lên với một khoảng trống rỗng ký ức về nơi chúng lớn lên. Như thế làm sao chúng có thể viết sâu sắc và hay về nông thôn được.

Những tác phẩm hay và sâu sắc về nông thôn chính là lời cảnh báo về sự mất cân bằng trong đời sống. Những nhà văn thế hệ mới không “đau đáu” viết về nông thôn và người nông dân bởi họ chưa nhận ra sự phá vỡ văn hóa rất nặng nề và nguy hiểm ở nông thôn. Họ bị đời sống đô thị cuốn vào. Họ phải hiểu rằng: đặt vấn đề nông thôn trong các tác phẩm của họ là đặt vấn đề về những giá trị truyền thống bền vững đang bị đánh mất và đe dọa chứ không phải là những câu chuyện mang tính bề mặt của xã hội.

Nó không chỉ là sự mất cân bằng về môi trường, về điều kiện sống mà mất cân bằng về văn hóa hay nói rộng hơn là về nguồn cội. Sự cảnh báo này vô cùng quan trọng đối với những nhà hoạch định con đường phát triển đất nước và làm cho con người nhận ra những giá trị lớn lao của tinh thần sống và văn hóa đang bị đe dọa.

Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, chúng ta vẫn không nhận thấy một sự đe dọa về những biến đổi và biến động trong đời sống văn hóa. “Có lẽ chỉ văn học mới có thể đủ sức mạnh làm cho con người tỉnh ngộ về những vấn đề đó và thay đổi cách hành xử, cách bảo vệ, cách phát triển những giá trị văn hóa truyền thống hay là tìm đến sự cân bằng trong chiến lược phát triển của một quốc gia”, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhận định.

Cũng theo ông, nông thôn trong thời kỳ hội nhập, có biết bao vấn đề nóng như sự tàn phá thiên nhiên. “Khi môi trường thiên nhiên đặc trưng bị phá vỡ sẽ dẫn đến sự phá vỡ môi trường văn hóa trong vùng thiên nhiên ấy. Vấn đề bảo vệ thiên nhiên là vấn đề to lớn và cấp bách của toàn thế giới”, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều bày tỏ.

Nếu nói đề tài về nông thôn không còn là mảnh đất màu mỡ cho các tác giả tìm hiểu và khai thác thì chưa chính xác. Cho dù nông thôn thay đổi thì chính sự thay đổi ấy lại là một đề tài lớn cho người viết.

Thi ca và nhiệm vụ cảnh báo

Quê hương, làng mạc, nông thôn và người nông dân, một đề tài muôn thuở nhưng với cách tiếp cận mới vẫn đầy sức hút. Nhiều sáng tác thơ ca chuyển tải được ngọn nguồn và những trăn trở, suy tư về làng quê có sức sống lâu bền trong thị hiếu thưởng thức của công chúng. Vẫn còn đó những khoảng trống, những ngổn ngang nỗi niềm, tiếc thay chưa nhiều người sáng tác thơ mặn mà, gắn bó với đề tài này.

Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, trong vô vàn “mất mát” hiện nay còn là sự phá vỡ cấu trúc quan hệ gia đình, dòng họ và cộng đồng lớn hơn. Nói rộng hơn đó là sự phá vỡ cấu trúc văn hóa truyền thống. Sự kết nối giữa con người và con người trong văn hóa truyền thống Việt Nam là một sự kết nối đặc biệt và làm lên sức mạnh kỳ lạ của dân tộc này. Và bây giờ, nếu sự kết nối ấy bị phá vỡ sẽ dẫn đến phá vỡ những yếu tố cơ bản làm lên bản sắc Việt.

Thơ ca sẽ viết như thế nào để phát đi lời cảnh báo? Theo nhà thơ Nguyễn Thế Kiên: “Viết về nông thôn mới, những bước chuyển mình của nông thôn ở thơ trong thơ thì chỉ đề cập được ở mức độ nào đó chứ không thể kiệt cùng được như các dạng khác. Chắc chắn rằng trong nhịp sống 4.0 hối hả diễn ra liên tục nếu chỉ đưa những cái véo von, ngọt ngào bình thường vào thì không thể chuyển tải hết được. Nông thôn đã mất rất nhiều, từ đa dạng sinh học, cân bằng sinh thái cho đến mất mát những thứ không dễ nhận ra. Chính vì điều này, phong trào nông nghiệp hữu cơ đang lan tỏa mạnh mẽ. Đáng tiếc, văn học về nông nghiệp hữu cơ còn thiếu vắng.

Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều từng trăn trở: “Chúng ta, cả nông thôn và thành thị, đang bị một đời sống của những nhu cầu và những đòi hỏi vật chất dụ dỗ. Những tác phẩm hay và sâu sắc về nông thôn chính là lời cảnh báo về sự mất cân bằng trong đời sống.”. Văn học nói chung, thơ ca nói riêng tiếp tục phải thực hiện “sứ mệnh cảnh báo”.