Nếu không sớm có giải pháp đồng bộ và hiệu quả, khả năng khủng hoảng lương thực hoàn toàn có thể xảy ra ở khu vực ASEAN

An ninh lương thực tiếp tục là vấn đề phát triển trọng tâm của Đông Nam Á trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng ảnh hưởng rõ rệt đến sản xuất nông nghiệp. Theo đánh giá từ Chỉ số An ninh Lương thực Toàn cầu năm 2022, chỉ có Singapore xếp thứ 28 và Malaysia xếp thứ 41 trong nhóm 50% quốc gia có mức độ an ninh lương thực cao, cho thấy sự khác biệt lớn về năng lực giữa các nước ASEAN. Các chuyên gia cho biết an ninh lương thực được cấu thành từ bốn trụ cột gồm nguồn cung, khả năng tiếp cận, mức độ sử dụng và tính ổn định. Biến đổi khí hậu tác động đồng thời lên cả bốn yếu tố này thông qua hạn hán, nắng nóng, lũ lụt, nước biển dâng và biến động thời tiết cực đoan, từ đó làm gián đoạn sản xuất, tăng chi phí và gây biến động giá cả. Trong ngắn hạn, các yếu tố địa chính trị như thuế quan và xung đột thương mại đã gây gián đoạn nguồn cung lương thực và thức ăn chăn nuôi. Tuy nhiên, nhiều quốc gia ASEAN đã thích ứng bằng cách chuyển hướng sang các thị trường thay thế đối với các mặt hàng như đậu tương và ngô. Về dài hạn, khu vực vẫn phải đối mặt với thách thức lớn là giảm phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón, lúa mì và nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, đồng thời xử lý tình trạng lao động nông thôn già hóa.

Vào tháng 10 năm 2025, ASEAN đã thông qua Kế hoạch ngành Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thực phẩm giai đoạn 2026 đến 2030. Kế hoạch mới xác định 6 lĩnh vực ưu tiên, trong đó có 2 nội dung liên quan trực tiếp đến khí hậu gồm phát triển nông nghiệp bền vững và tăng cường khả năng chống chịu khí hậu. Đây được xem là bước tiến quan trọng so với giai đoạn 2016 đến 2025 khi mối liên hệ giữa khí hậu và an ninh lương thực chưa được nhấn mạnh đầy đủ. Dù vậy, mức độ đồng bộ chính sách giữa các quốc gia thành viên vẫn chưa đồng đều. Mỗi nước đều có chiến lược riêng về khí hậu và an ninh lương thực, nhưng sự liên kết giữa hai nhóm chính sách này còn khác biệt về mức độ ưu tiên và cách triển khai. Điều này dẫn tới khoảng cách trong năng lực thích ứng và khả năng xây dựng hệ thống thực phẩm bền vững giữa các nền kinh tế trong khu vực.

Ở cấp độ khu vực, ASEAN đã xây dựng một số cơ chế hợp tác nhằm giảm rủi ro chung. Các sáng kiến đáng chú ý gồm Mạng lưới Khả năng chống chịu khí hậu ASEAN, cơ chế Dự trữ Gạo Khẩn cấp ASEAN cộng ba và Hệ thống Thông tin An ninh Lương thực ASEAN. Các cơ chế này giúp chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm và nguồn lực để ứng phó với thiên tai và biến động thị trường. Giới chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở thiếu chính sách mà ở việc chuyển hóa các cam kết khu vực thành hành động cụ thể ở cấp quốc gia. Sự khác biệt về trình độ phát triển, nguồn lực tài chính và ưu tiên chính sách khiến kết quả thực thi chưa đồng đều.

Trong bối cảnh khí hậu ngày càng bất ổn, việc kết hợp chặt chẽ giữa mục tiêu giảm phát thải, thích ứng nông nghiệp và bảo đảm nguồn cung lương thực được xem là điều kiện then chốt để ASEAN duy trì ổn định kinh tế và xã hội. Các chuyên gia nhận định, nếu tăng cường phối hợp chính sách và đầu tư vào công nghệ nông nghiệp thông minh, khu vực có thể xây dựng hệ thống thực phẩm linh hoạt hơn trước các cú sốc trong tương lai.