Vai trò của Hợp tác xã trong phát triển nông nghiệp hữu cơ bền vững

Sơ đồ minh hoạ

Tóm tắt: Nông nghiệp hữu cơ đang trở thành một hướng phát triển quan trọng trong quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng sinh thái, tuần hoàn và bền vững. Tuy nhiên, sản xuất hữu cơ thường đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt, chi phí chuyển đổi cao, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và yêu cầu liên kết chặt chẽ giữa sản xuất, chế biến, tiêu thụ và truy xuất nguồn gốc. Trong bối cảnh đó, hợp tác xã (HTX) có vai trò đặc biệt trong tập hợp hộ nông dân, tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn thống nhất, cung ứng vật tư đầu vào, hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Bài viết phân tích vai trò của HTX trong phát triển nông nghiệp hữu cơ bền vững, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực quản trị, liên kết chuỗi giá trị và khả năng tiếp cận thị trường của HTX.

Từ khóa: hợp tác xã; nông nghiệp hữu cơ; sản xuất hữu cơ; chuỗi giá trị; liên kết nông dân; phát triển bền vững.

Abstract: Organic agriculture is emerging as an important development pathway in the restructuring of the agricultural sector toward ecological, circular, and sustainable development. However, organic production often requires strict production processes, high conversion costs, small-scale farming, and strong linkages among production, processing, marketing, and traceability. In this context, cooperatives play a particularly important role in bringing farmers together, organizing production according to unified standards, supplying agricultural inputs, providing technical support, developing brands, and connecting producers with markets. This paper analyzes the role of cooperatives in promoting sustainable organic agriculture and proposes several solutions to strengthen cooperative governance capacity, value chain linkages, and market access.

Keywords: cooperatives; organic agriculture; organic production; value chains; farmer linkages; sustainable development.

1. Đặt vấn đề

Nông nghiệp hữu cơ không đơn thuần là phương thức thay thế phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật bằng các vật tư có nguồn gốc tự nhiên. Đây là một hệ thống sản xuất hướng tới duy trì sức khỏe đất, bảo vệ đa dạng sinh học, sử dụng hợp lý tài nguyên, hạn chế ô nhiễm và tạo ra sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng.

Trong quá trình phát triển, nông nghiệp hữu cơ phải đối mặt với nhiều thách thức. Phần lớn nông hộ Việt Nam có diện tích sản xuất nhỏ, khả năng đầu tư hạn chế, trình độ quản trị chuỗi giá trị chưa đồng đều và khó tự mình đáp ứng toàn bộ yêu cầu của thị trường hiện đại. Sản xuất hữu cơ lại yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từ giống, đất, nước, dinh dưỡng, phòng trừ sinh vật gây hại đến thu hoạch, sơ chế, bảo quản và truy xuất nguồn gốc.

Chính vì vậy, phát triển nông nghiệp hữu cơ không thể chỉ dựa vào từng hộ sản xuất riêng lẻ. Cần một tổ chức trung gian đủ năng lực để tập hợp nông dân, thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối với doanh nghiệp, nhà phân phối và người tiêu dùng. HTX có thể đảm nhận vai trò này.

Từ góc nhìn kinh tế nông nghiệp, HTX là mô hình có khả năng kết hợp lợi ích kinh tế của từng thành viên với lợi ích chung của cộng đồng sản xuất. Nếu được tổ chức tốt, HTX có thể trở thành “hạt nhân” của vùng nguyên liệu hữu cơ, tạo nền tảng cho liên kết chuỗi và nâng cao giá trị nông sản.

2. HTX - nền tảng tổ chức sản xuất hữu cơ

Một trong những trở ngại lớn nhất của nông nghiệp hữu cơ là tình trạng sản xuất phân tán. Khi mỗi hộ áp dụng một quy trình khác nhau, việc kiểm soát chất lượng và xây dựng vùng nguyên liệu đồng nhất trở nên khó khăn. HTX có thể giải quyết vấn đề này bằng cách xây dựng quy chế sản xuất chung cho các thành viên. Từ khâu lựa chọn giống, chuẩn bị đất, sử dụng phân hữu cơ, quản lý dịch hại đến thu hoạch, sơ chế và bảo quản, các thành viên cùng thực hiện một quy trình thống nhất.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với sản xuất hữu cơ bởi chất lượng sản phẩm không chỉ phụ thuộc vào một khâu mà là kết quả của toàn bộ quá trình sản xuất. Một hộ sử dụng vật tư không phù hợp có thể ảnh hưởng đến uy tín của cả vùng nguyên liệu. HTX vì vậy không chỉ là tổ chức kinh tế mà còn có thể trở thành một thiết chế quản trị chất lượng. Thông qua hệ thống kiểm tra nội bộ, ghi chép nhật ký sản xuất và giám sát quá trình canh tác, HTX giúp giảm rủi ro vi phạm tiêu chuẩn.

Về phương diện kinh tế, tổ chức sản xuất tập thể còn tạo ra lợi thế quy mô. Thay vì từng hộ phải tự mua vật tư, thuê máy móc, tìm đầu ra và quảng bá sản phẩm, HTX có thể thực hiện các hoạt động này với quy mô lớn hơn và chi phí bình quân thấp hơn.

3. Tập trung nguồn lực và giảm chi phí sản xuất

Sản xuất hữu cơ trong giai đoạn chuyển đổi thường phát sinh chi phí đáng kể. Nông dân có thể phải thay đổi giống, cải tạo đất, đầu tư hệ thống tưới, xây dựng khu vực sơ chế và sử dụng các loại vật tư hữu cơ có giá thành cao hơn. HTX giúp thành viên nâng cao sức mua thông qua cơ chế mua chung. Khi mua vật tư với số lượng lớn, HTX có thể đàm phán với nhà cung cấp để có giá và điều kiện giao hàng thuận lợi hơn.

Tương tự, các thiết bị phục vụ sản xuất như máy làm đất, máy gieo trồng, hệ thống tưới, máy sấy hoặc thiết bị sơ chế có thể được HTX đầu tư và tổ chức cho thành viên sử dụng. Đây là cách giảm áp lực vốn đầu tư riêng lẻ. Một lợi ích khác là giảm chi phí giao dịch. Nếu một doanh nghiệp cần mua một lượng lớn nông sản hữu cơ, việc ký hợp đồng với một HTX sẽ đơn giản hơn so với giao dịch với hàng trăm hộ nông dân. Như vậy, HTX tạo ra một “quy mô kinh tế mới” cho nông hộ nhỏ: mỗi hộ vẫn giữ quyền sở hữu và quyền lợi của mình nhưng được hưởng lợi từ sức mạnh tập thể.

4. HTX và chuyển giao kỹ thuật sản xuất hữu cơ

Nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi kiến thức kỹ thuật cao. Người sản xuất phải hiểu về đất, dinh dưỡng, sinh thái đồng ruộng, sinh vật có ích, dịch bệnh và các biện pháp quản lý tổng hợp. HTX có thể phối hợp với cơ quan chuyên môn, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức chứng nhận để tổ chức tập huấn cho thành viên.

Đặc biệt, HTX có thể chuyển từ phương thức “tập huấn một lần” sang xây dựng hệ thống hướng dẫn thường xuyên. Các cán bộ kỹ thuật hoặc nhóm nông dân nòng cốt có thể theo dõi đồng ruộng, phát hiện vấn đề và hướng dẫn thành viên xử lý.

Đối với nông nghiệp hữu cơ, đây là yếu tố quyết định. Nếu người nông dân chỉ biết “không dùng thuốc hóa học” nhưng không biết cách quản lý sâu bệnh bằng biện pháp sinh học, cân đối dinh dưỡng hoặc duy trì độ phì đất, năng suất có thể giảm mạnh và sản xuất khó duy trì lâu dài. Do đó, HTX cần trở thành trung tâm học tập và chuyển giao tri thức ngay tại vùng sản xuất.

5. Kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc

Niềm tin là yếu tố cốt lõi của thị trường nông sản hữu cơ. Người tiêu dùng thường không thể trực tiếp quan sát quá trình sản xuất nên cần dựa vào chứng nhận, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và uy tín của nhà sản xuất. HTX có điều kiện xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc tập trung cho toàn vùng. Mỗi thành viên có mã vùng, mã hộ hoặc mã lô sản xuất; nhật ký canh tác được cập nhật định kỳ; thông tin về giống, vật tư, thời gian gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch được lưu trữ.

Chuyển đổi số có thể nâng cao đáng kể hiệu quả của quá trình này. HTX có thể sử dụng phần mềm quản lý thành viên, nhật ký điện tử, mã QR và cơ sở dữ liệu sản phẩm để tạo ra một hệ thống quản trị minh bạch. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là công cụ xây dựng thương hiệu. Khi người tiêu dùng có thể biết sản phẩm được sản xuất ở đâu, bởi ai và theo quy trình nào, mức độ tin cậy đối với sản phẩm sẽ được nâng lên.

6. Xây dựng vùng nguyên liệu và thương hiệu tập thể

Một sản phẩm hữu cơ muốn cạnh tranh trên thị trường không thể chỉ dựa vào chất lượng vật lý. Cần xây dựng câu chuyện sản phẩm, thương hiệu và giá trị khác biệt. HTX có thể tập hợp sản phẩm của các hộ thành một thương hiệu chung gắn với địa danh, vùng sinh thái hoặc đặc trưng văn hóa. Đây là lợi thế lớn đối với các sản phẩm đặc sản địa phương. Thay vì mỗi hộ tự bán một sản phẩm với bao bì khác nhau, HTX có thể thống nhất tiêu chuẩn đóng gói, nhãn mác, nhận diện thương hiệu và thông tin truy xuất.

Khi thương hiệu HTX được xây dựng tốt, giá trị gia tăng không chỉ thuộc về khâu sản xuất mà còn được mở rộng sang sơ chế, chế biến, logistics và thương mại. Đây là bước chuyển quan trọng từ “sản xuất nông sản” sang “kinh doanh giá trị nông sản”.

7. HTX là cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp

Liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp là một trong những điều kiện quan trọng để phát triển nông nghiệp hữu cơ quy mô hàng hóa. Doanh nghiệp thường cần nguồn nguyên liệu ổn định về số lượng, chất lượng và thời gian giao hàng. Trong khi đó, nông dân cần thị trường ổn định và giá cả hợp lý. HTX có thể đứng ở giữa để tổ chức mối quan hệ này.

Thông qua HTX, doanh nghiệp có thể ký hợp đồng bao tiêu với vùng nguyên liệu thay vì giao dịch nhỏ lẻ. HTX chịu trách nhiệm tập hợp sản phẩm, kiểm soát chất lượng và tổ chức giao hàng. Ngược lại, doanh nghiệp có thể cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ kỹ thuật, tiêu chuẩn hóa sản phẩm hoặc đầu tư một phần vào vùng nguyên liệu.

Mô hình này tạo ra quan hệ hợp tác dài hạn thay vì quan hệ mua – bán ngắn hạn. Tuy nhiên, để liên kết bền vững, hợp đồng cần minh bạch về tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng, giá, phương thức thanh toán và trách nhiệm của mỗi bên.

8. HTX và phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp hữu cơ

Một lợi thế quan trọng của HTX là khả năng tổ chức chu trình tuần hoàn vật chất trong vùng sản xuất. Phụ phẩm cây trồng có thể được thu gom để ủ compost; phân gia súc có thể xử lý thành phân hữu cơ; phụ phẩm chế biến có thể được tái sử dụng làm nguyên liệu cho các quy trình sản xuất khác. Nhờ quy mô tập thể, HTX có thể đầu tư hệ thống xử lý phụ phẩm mà từng hộ riêng lẻ khó thực hiện. Mô hình có thể được tổ chức theo chuỗi: Trồng trọt → phụ phẩm → xử lý hữu cơ → phân compost → cải tạo đất → sản xuất → thu hoạch → phụ phẩm.

Nếu kết hợp với chăn nuôi, chu trình có thể mở rộng thành: Trồng trọt - chăn nuôi - xử lý chất thải - phân hữu cơ - đất - nước - cây trồng. Đây là nền tảng của kinh tế tuần hoàn và cũng phù hợp với nguyên tắc của nông nghiệp hữu cơ.

9. Nâng cao sức mạnh thương lượng và thu nhập của nông dân

Một hạn chế phổ biến của nông hộ nhỏ là vị thế thương lượng yếu. Khi bán riêng lẻ, người sản xuất thường khó kiểm soát giá và dễ phụ thuộc vào thương lái. HTX giúp tập trung sản phẩm và tăng khả năng thương lượng. Khi có sản lượng đủ lớn, HTX có thể lựa chọn nhiều kênh phân phối hơn, từ chợ đầu mối, siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch đến thương mại điện tử.

Quan trọng hơn, HTX có thể chuyển từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm đã sơ chế hoặc chế biến sâu. Giá trị gia tăng vì thế được giữ lại nhiều hơn tại địa phương. Đây là cơ sở để nâng cao thu nhập của thành viên và tạo động lực duy trì sản xuất hữu cơ lâu dài.

10. Những hạn chế cần khắc phục

Mặc dù có nhiều tiềm năng, không phải HTX nào cũng đủ năng lực để đảm nhận vai trò trung tâm của chuỗi giá trị hữu cơ. Một số HTX còn hạn chế về vốn, năng lực quản trị, marketing, công nghệ số và phát triển thị trường. Không ít HTX vẫn hoạt động theo mô hình hành chính, chưa thực sự vận hành như một doanh nghiệp tập thể.

Một vấn đề khác là sự tham gia của thành viên chưa đồng đều. Nếu một số hộ không tuân thủ quy trình chung, chất lượng của toàn vùng có thể bị ảnh hưởng. Do đó, phát triển HTX hữu cơ cần chú trọng đồng thời ba yếu tố: năng lực quản trị – kỷ luật thành viên - năng lực thị trường.

11. Giải pháp phát huy vai trò của HTX

Thứ nhất, nâng cao năng lực quản trị HTX theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và lấy hiệu quả kinh tế của thành viên làm trung tâm.

Thứ hai, xây dựng quy trình sản xuất hữu cơ thống nhất, có hệ thống kiểm soát nội bộ và cơ chế giám sát chéo giữa các thành viên.

Thứ ba, tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, kế toán, thương mại điện tử và quản trị khách hàng.

Thứ tư, xây dựng liên kết dài hạn với doanh nghiệp chế biến và phân phối. HTX cần chủ động tìm hiểu nhu cầu thị trường trước khi tổ chức sản xuất quy mô lớn.

Thứ năm, phát triển đội ngũ cán bộ kỹ thuật và quản lý trẻ. Đây là điều kiện quan trọng để HTX thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Thứ sáu, thúc đẩy đầu tư vào sơ chế, chế biến sâu và logistics. Một HTX chỉ bán nguyên liệu sẽ khó tạo ra giá trị cao và dễ bị phụ thuộc vào thị trường.

Thứ bảy, tăng cường hỗ trợ chính sách về tín dụng, đào tạo, khoa học công nghệ, chứng nhận và xúc tiến thương mại, nhưng cần chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ theo kết quả và hiệu quả thực tế.

12. Kết luận

HTX có thể đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ sang nông nghiệp hữu cơ hàng hóa và bền vững. Thông qua việc tập hợp nông dân, tổ chức vùng nguyên liệu, thống nhất quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường, HTX giúp khắc phục nhiều điểm yếu cố hữu của sản xuất hộ.

Từ góc nhìn chuyên gia, giá trị lớn nhất của HTX không chỉ nằm ở khả năng tập trung sản lượng mà ở khả năng tổ chức lại quan hệ sản xuất và quản trị chuỗi giá trị. Một HTX mạnh có thể biến những hộ sản xuất nhỏ thành một vùng nguyên liệu có tiêu chuẩn, biến phụ phẩm thành tài nguyên, biến sản phẩm thô thành hàng hóa có thương hiệu và biến những giao dịch ngắn hạn thành quan hệ hợp tác dài hạn.

Trong tiến trình phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh, HTX hữu cơ cần được nhìn nhận như một chủ thể kinh tế quan trọng. Khi người nông dân được đặt ở vị trí trung tâm, HTX hoạt động minh bạch và chuyên nghiệp, doanh nghiệp cùng tham gia chia sẻ lợi ích và trách nhiệm, chuỗi giá trị hữu cơ sẽ có nền tảng để phát triển ổn định.

Vì vậy, phát triển HTX không chỉ là giải pháp tổ chức sản xuất mà còn là giải pháp nâng cao sức cạnh tranh của nông nghiệp hữu cơ, bảo vệ tài nguyên đất, giảm tác động môi trường và nâng cao thu nhập cho nông dân. Đây chính là hướng đi phù hợp để xây dựng nền nông nghiệp Việt Nam hiện đại, sinh thái, có trách nhiệm và bền vững trong dài hạn.

Tài liệu tham khảo:

- Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. (2020). Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020–2030.

- Chính phủ Việt Nam. (2021). Nghị định số 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

- FAO. (2018). The 10 elements of agroecology: Guiding the transition to sustainable food and agricultural systems. Food and Agriculture Organization of the United Nations.

- FAO. (2021). The state of food and agriculture 2021: Making agrifood systems more resilient to shocks and stresses. Rome: FAO.

- International Cooperative Alliance. (2015). Guidance notes to the cooperative principles. Brussels: ICA.

- Reganold, J. P., & Wachter, J. M. (2016). Organic agriculture in the twenty-first century. Nature Plants, 2, 15221.

- Seufert, V., Ramankutty, N., & Foley, J. A. (2012). Comparing the yields of organic and conventional agriculture. Nature, 485, 229–232.

- Willer, H., & Lernoud, J. (Eds.). (2024). The World of Organic Agriculture: Statistics and Emerging Trends. Research Institute of Organic Agriculture FiBL & IFOAM – Organics International.

- Altieri, M. A. (1995). Agroecology: The science of sustainable agriculture. Westview Press.

-Pretty, J. (2008). Agricultural sustainability: Concepts, principles and evidence. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 363(1491), 447–465.