Chủ tịch Hồ Chí Minh dùng thử máy cấy cải tiến tại Trại thí nghiệm trồng lúa - Sở Nông lâm Hà Nội (ngày 16/7/1960). (Ảnh: Tư liệu)

“Nông nghiệp thịnh thì nước ta thịnh”

Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Trên con đường hành trình tìm đường cứu nước, Người đã dành nhiều công sức nghiên cứu lý luận và thực tiễn nông nghiệp, nông thôn và nông dân ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia Châu Á, nhằm tham vấn để giải quyết vấn đề của cách mạng Việt Nam; đồng thời, Người đã phê phán mạnh mẽ chế độ thống trị của thực dân, đế quốc và tay sai cùng với chính sách phản động của chúng đối với nông nghiệp, nông thôn và nông dân Việt Nam. Trong Di chúc thiêng liêng của mình, Người vẫn dành sự quan tâm đối với người nông dân, lĩnh vực nông nghiệp và địa bàn nông thôn. Người “có ý đề nghị miễn thuế nông nghiệp một năm cho các hợp tác xã nông nghiệp để cho đồng bào hỉ hả, mát dạ, mát lòng, thêm niềm phấn khởi, đẩy mạnh sản xuất”.

Với sự am hiểu sâu sắc và tầm nhìn chiến lược của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra nhiều tư tưởng quan trọng có giá trị về phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Tuy bối cảnh, điều kiện sinh thời của Người có sự khác biệt so với hiện nay nhưng nhiều quan điểm, tư tưởng của Người vẫn có giá trị và sức sống vượt thời gian, có sức gợi mở, định hướng nhận diện, giải quyết nhiều vấn đề có liên quan đến nền kinh tế nông nghiệp, nông thôn và nông dân hiện nay.

Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ vai trò đặc biệt quan trọng của nông nghiệp đối với kinh tế - xã hội nước ta: “Việt Nam là một nước sống về nông nghiệp. Nền kinh tế của ta lấy canh nông làm gốc. Trong công cuộc xây dựng nước nhà, Chính phủ trông mong vào nông dân, trông cậy vào nông nghiệp một phần lớn. Nông dân ta giàu thì nước ta giàu. Nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh”. Đây chính là quan điểm toàn diện, tổng quát của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của nông dân, nông thôn, nông nghiệp với nền kinh tế Việt Nam.

Từ quan điểm tổng quát nêu trên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra nhiều biện pháp nhằm phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn Việt Nam vừa có giá trị đương thời, vừa có giá trị gợi mở, định hướng hiện nay. Về nguyên lý chung, phát triển kinh tế Việt Nam, trong đó có kinh tế nông nghiệp, Người đưa ra quan điểm “Đem tài dân, sức dân, của dân làm lợi cho dân”.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, biện pháp đầu tiên là Nhà nước có đường lối phát triển nông nghiệp đúng đắn, có chính sách phù hợp. Người nêu rõ: “Nhà nước phải đầu tư vào những công việc có ích cho nông dân, cho hợp tác xã; như làm trường học cho con em nông dân, làm những công trình thủy lợi lớn, cùng nông dân, hợp tác xã làm những công trình thủy lợi vừa…”. Về hợp tác xã, Người lý giải rất giản dị xúc tích dễ hiểu: “Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó”; “Một cây làm chẳng nên non, nhiều cây nhóm lại thành hòn núi cao”. Về ứng dụng khoa học - công nghệ vào nông nghiệp, Hồ Chí Minh nhấn mạnh trong thực tế là “Nông nghiệp của ta rất lạc hậu”. Để khắc phục hạn chế đó, cần phải công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp. Chủ tịch Hồ Chí Minh thẳng thắng đưa ra quan điểm riêng của mình: “Đời sống nhân dân chỉ có thể thật dồi dào, khi chúng ta dùng máy móc sản xuất thật rộng rãi: Dùng máy móc cả trong công nghiệp và nông nghiệp. Máy sẽ chắp thêm tay cho người, làm cho sức người tăng thêm gấp trăm, nghìn lần và giúp người làm những việc phi thường…”. Về mở rộng hợp tác quốc tế, tranh thủ các nguồn lực phát triển đất nước, trong đó có nông nghiệp. Ngay từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm các nhà tư bản, đầu tư vào kinh tế, trong đó có nông nghiệp, miễn là họ tôn trọng chủ quyền của Việt Nam và đôi bên cùng có lợi. Ngày 12/6/1949, trả lời phỏng vấn nhà báo nước ngoài, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Chúng tôi hoan nghênh ngoại quốc đầu tư, miễn là hai bên cùng hưởng lợi ngang nhau và người ta không lợi dụng sự đầu tư ấy để áp bức chúng tôi”. Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm xây dựng nền tảng và động lực cho phát triển nông nghiệp là nông thôn mới, nông dân mới. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, “cách mệnh là phá cái cũ đổi ra cái mới, phá cái xấu đổi ra cái tốt”. Trong một nước nông nghiệp, nông dân chiếm đến 90% dân số như Việt Nam, thì cách mạng xã hội chủ nghĩa phải hướng tới tạo dựng nên nông thôn mới, nông dân mới - đây chính là nội dung quan trọng khi Hồ Chí Minh đề cập đến vấn đề xây dựng đời sống mới, con người mới, xã hội mới, đạo đức mới. Trong Di chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói đến một “cuộc chiến đấu khổng lồ”. Đó là “Cuộc chiến đấu chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng, để tạo ra cái mới mẻ, tốt tươi. Để giành lấy thắng lợi trong cuộc chiến đấu khổng lồ nầy cần phải động viên toàn dân, tổ chức và giáo dục toàn dân, dựa vào lực lượng vĩ đại của toàn dân”. Xây dựng nông thôn mới, người nông dân mới làm nền tảng và động lực chính là một nội dung của cuộc chiến đấu khổng lồ đó, là điều kiện tiên quyết để phát triển nông nghiệp Việt Nam.

Về nguyên lý chung, phát triển kinh tế Việt Nam, trong đó có kinh tế nông nghiệp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra quan điểm “Đem tài dân, sức dân, của dân làm lợi cho dân”. - Ảnh minh họa

Kim chỉ nam cho phát triển nông nghiệp hôm nay và mai sau

Quán triệt sâu sắc tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, kể từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V (tháng 3/1982) của Đảng, Đảng ta đã chỉ rõ cần phải tập trung phát triển mạnh nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, trong một cơ cấu kết hợp chặt chẽ và đúng đắn nông nghiệp, công nghiệp hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu… Tại Đại hội lần thứ VI, Đảng ta cũng khẳng định yêu cầu cấp bách về lương thực, thực phẩm, về nguyên liệu sản xuất hàng tiêu dùng, về hàng xuất khẩu quyết định vị trí hàng đầu của nông nghiệp. Đến Đại hội lần thứ VII, Đảng ta đã khẳng định rõ hơn quan điểm phát triển nông, lâm, ngư nghiệp gắn với công nghiệp chế biến, phát triển toàn diện kinh tế nông thôn là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để ổn định tình hình kinh tế - xã hội.

Muốn phát triển nông nghiệp, phải nhận thức rõ vai trò của nông nghiệp và bản thân ngành nông nghiệp phải cố gắng nỗ lực. Song vẫn chưa đủ, mà phải tuân theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trước hết, công nghiệp phải tập trung giúp đỡ đắc lực cho nông nghiệp, tiếp theo là tất cả các ngành, phát triển nông nghiệp phải gắn với phát triển các ngành trong nền kinh tế một cách toàn diện và các ngành này phải lấy phát triển nông nghiệp làm trung tâm. Do đó, vấn đề quan trọng là phải tăng cường đầu tư cho nông nghiệp để đưa nền nông nghiệp nước ta lên một nền nông nghiệp hàng hóa ở trình độ cao.

Đại hội lần thứ VIII và lần thứ IX, Đảng ta nhấn mạnh: “Tăng cường sự chỉ đạo và huy động các nguồn lực cần thiết để đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn. Tiếp tục phát triển và đưa nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp lên một trình độ mới bằng việc ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, nhất là công nghệ sinh học; đổi mới cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tăng giá trị thu được trên đơn vị diện tích; quy hoạch sử dụng đất hợp lý; đẩy mạnh thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá, điện khí hoá; giải quyết tốt vấn đề tiêu thụ nông sản hàng hoá; phát triển kết cấu hạ tầng, công nghiệp, dịch vụ, chuyển dịch cơ cấu lao động, tạo nhiều việc làm mới và cải thiện đời sống nông dân và dân cư nông thôn”.

Đại hội lần thứ X, Đảng khẳng định: “Tạo chuyển biến mạnh mẽ trong sản xuất nông nghiệp, kinh tế nông thôn và nâng cao đời sống Nhân dân. Hiện nay và trong nhiều năm tới, vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn vẫn có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng. Phải luôn luôn coi trọng đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp hàng hoá lớn, đa dạng, phát triển nhanh và bền vững, có năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh cao; bảo đảm vững chắc an ninh lương thực và tạo điều kiện từng bước hình thành nền nông nghiệp sạch...”.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7, khóa X, đã làm rõ vấn đề trên với quan điểm: “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; Các vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn phải được giải quyết đồng bộ, gắn với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; Phát triển nông nghiệp, nông thôn và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nông dân phải dựa trên cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phù hợp với điều kiện của từng vùng, từng lĩnh vực; Giải quyết vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội…”. Hướng đến mục tiêu: Không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của dân cư nông thôn,… Xây dựng nền nông nghiệp phát triển toàn diện theo hướng hiện đại, bền vững và xây dựng nông thôn mới.

Phát triển một nền nông nghiệp toàn diện là một giải pháp quan trọng để phát triển nông nghiệp Việt Nam, nền nông nghiệp toàn diện đáp ứng nhu cầu nâng cao đời sống Nhân dân. Đại hội lần thứ XI, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh: “Phát triển nông nghiệp toàn diện, hiệu quả, bền vững theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát huy ưu thế của nền nông nghiệp nhiệt đới gắn với giải quyết tốt các vấn đề nông dân, nông thôn. Khuyến khích tập trung ruộng đất, áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hoá lớn, có năng suất, chất lượng, hiệu quả cao. Gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ, mở rộng xuất khẩu. Xây dựng nông thôn mới theo hướng văn minh, giàu đẹp, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nông dân”.

Khi nền nông nghiệp đã vươn lên trình độ cao của một nền nông nghiệp hàng hóa thì vai trò của hợp tác là rất quan trọng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm nhìn thấy vấn đề này và Người đã để lại nhiều lời dặn về việc phải tổ chức nông dân vào các hình thức tổ chức tập thể từ thấp đến cao. Đảng ta tuân theo Di huấn của Người, luôn coi trọng kinh tế tập thể. Chúng ta cũng có nhiều kinh nghiệm thành công và thất bại khi triển khai thành phần kinh tế này. Bên cạnh đó, vấn đề thị trường, giải quyết đầu ra cho nông nghiệp trở thành vấn đề cực kỳ quan trọng, ảnh hưởng lớn đến việc sản xuất, nâng cao đời sống Nhân dân. Vì vậy, tại Đại hội XI, Đảng ta cũng nêu rõ: “Trên cơ sở tích tụ đất đai, đẩy mạnh cơ giới hoá, áp dụng công nghệ hiện đại (nhất là công nghệ sinh học); bố trí lại cơ cấu cây trồng, vật nuôi; phát triển kinh tế hộ, trang trại, tổ hợp tác, hợp tác xã nông nghiệp, vùng chuyên môn hoá, khu nông nghiệp công nghệ cao, các tổ hợp sản xuất lớn. Thực hiện tốt việc gắn kết chặt chẽ “bốn nhà” (nhà nông, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nước) và phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ ở khu vực nông thôn. Phát triển các hiệp hội nông dân và các tổ chức khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư, tạo điều kiện để các tổ chức này hoạt động thiết thực, có hiệu quả”.

Đã gần 20 năm kể từ Nghị quyết 26-NQ/TW, ngày 5/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X “về nông nghiệp, nông dân, nông thôn” đi vào cuộc sống. Nông nghiệp Việt Nam đã thu được nhiều thành tựu to lớn trong phát triển. Tuy vậy, không ít những vấn đề tồn tại, cần được nhận diện và giải quyết. Đại hội XIII của Đảng đã nêu nhiều quan điểm lớn, tạo ra sự chuyển đổi mang tính cách mạng về tư duy trong nông nghiệp. T hực hiện sáng tạo, hiệu quả những chủ trương và giải pháp được Đại hội XIII của Đảng đề ra tạo nên động lực mới về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn; tạo ra một thế hệ nông dân mới với một tư duy đổi mới sáng tạo, năng động, tự lực, tự cường, khát vọng đưa đất nước trở thành nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Thời gian qua, Việt Nam thực sự chủ động, tích cực phát huy vai trò trung tâm và nòng cốt trong thực hiện chủ trương cơ cấu lại nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững với những thành tựu to lớn. Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng khẳng định: “Nông nghiệp có bước chuyển mạnh sang sản xuất hàng hóa, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng và hiệu quả, tiếp tục là trụ đỡ của nền kinh tế; kinh tế nông thôn tiếp tục phát triển; chương trình xây dựng nông thôn mới đạt nhiều kết quả quan trọng, hoàn thành sớm hơn gần hai năm so với kế hoạch đề ra, góp phần làm thay đổi bộ mặt nông thôn và đời sống nông dân”.

Với kết quả đó, Đảng ta chủ trương: “Thực hiện có hiệu quả chủ trương cơ cấu lại nông nghiệp, phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới theo hướng nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh”.

Nông nghiệp có bước chuyển mạnh sang sản xuất hàng hóa, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng và hiệu quả, tiếp tục là trụ đỡ của nền kinh tế - Ảnh minh họa.

Trong bước chuyển đổi này, cần thấm nhuần sâu sắc và thực hiện thật tốt lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về “Công nông trí thức hóa. Trí thức công nông hóa. Nghĩa là công nông cần học tập văn hóa để nâng cao trình độ tri thức của mình, trí thức cần gần gụi công nông và học tập tinh thần, nghị lực, sáng kiến và kinh nghiệm của công nông”. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và chủ trương của Đại hội XIII của Đảng đòi hỏi nhìn nhận ngành nông nghiệp không chỉ là ngành sản xuất vật chất mà là ngành kinh doanh nông nghiệp - ngành kinh tế tri thức nông nghiệp và nhu cầu thị trường là mệnh lệnh cho sản xuất nông nghiệp. Từ đó, hội viên, nông dân phải được trang bị bằng kiến thức của nhà kinh doanh, được đào tạo nghề theo hướng trí thức hóa nông dân, tập trung vào việc nâng cao giá trị sản xuất các ngành hàng chủ lực có lợi thế và giá trị gia tăng cao dựa trên công nghệ mới, hiện đại về chế biến nông sản và mở rộng các ngành, nghề phi nông nghiệp ở nông thôn để đồng bào nông dân định canh, định cư bền vững tại miền quê đang sống của mình.

Mặt khác, với tiềm năng và lợi thế sẵn có, đồng thời căn cứ trên trình độ phát triển của nền kinh tế, cần thống nhất nhận thức về vai trò nền tảng, vai trò gốc, vai trò nguồn lực căn bản của nông nghiệp đối với nền kinh tế nói riêng, tổng thể đất nước nói chung. Công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước sẽ làm thay đổi căn bản đất nước ta trong một, hai thập niên tới, nhưng cũng rất chắc chắn là, nông nghiệp vẫn sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong phát triển của Việt Nam. Tất nhiên, đây phải là một nền nông nghiệp mới, trên địa bàn nông thôn mới và gắn với mẫu hình người nông dân mới.

Với tầm nhìn chiến lược, Bác không chỉ nhấn mạnh vai trò của hợp tác xã, tinh thần làm chủ tập thể, mà còn nhắc nhở: người cán bộ phải “gần dân, hiểu dân, giúp dân”. Thiết nghĩ, những giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn là vô cùng sâu sắc, có tính gợi mở, định hướng rất cao không chỉ là kim chỉ nam trong giai đoạn cách mạng trước đây mà vẫn còn nguyên giá trị trong công cuộc phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn hôm nay và mai sau./.