Linh thiêng Đền Canh đến huyền tích “Ông Cụt bàu Canh, ông Lành bàu Ác”

Đền Canh tọa lạc trên vùng đất rộng, thuộc xã Bình Minh, tỉnh Nghệ An.

Công trình tâm linh, tín ngưỡng thờ thủy thần

Tục thờ rắn là một tín ngưỡng dân gian có từ rất lâu đời trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt, gắn chặt với nền văn minh nông nghiệp lúa nước và khát vọng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trên địa bàn Nghệ An hiện nay còn lưu giữ nhiều ngôi đền linh thiêng thờ “thần rắn”, trong đó Đền Canh (xã Đức Thành cũ), nay là xã Bình Minh; đây là một trong những địa điểm tiêu biểu, gắn với nhiều huyền tích đặc sắc và được nhân dân trong vùng đặc biệt tôn kính.

Đền Canh là công trình văn hóa tâm linh được khởi dựng vào thời Nguyễn, được nhân dân xây dựng để thờ Đức Thánh Canh (ông Cụt), đây là nhân vật đại diện cho tín ngưỡng thờ thủy thần của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước.

Đền Canh được công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2017.

Đền tọa lạc trên một vùng đất cao ráo, có diện tích gần 3.500m2, mặt bằng nhà bái đường và hậu cung được bố trí theo kiểu chữ Đinh; bao gồm cổng đền, sân, bái đường, hậu cung và cung thờ phụ mẫu Đức Thánh Canh...

Trải qua thời gian, chiến tranh và nhận thức chủ quan của một thời nên đã bị hư hỏng. Năm 2005, được sự quan tâm của chính quyền địa phương và nhân dân xã Đức Thành (cũ), đền được phục hồi trên nền đất cũ. Sau quá trình trùng tu, nâng cấp, năm 2017 đền được công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh.

Tại đền còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ có giá trị như mâm chè, lư hương, hòm đựng sắc phong...

Tại đền còn lưu giữ hiện vật cổ có giá trị như: mâm chè, lư hương, liên hoa, hòm đựng sắc, mộc bản in tiền (vàng mã).... các hiện vật là minh chứng việc thờ tự thần linh. Đây là những tư liệu quý, có giá trị về mặt khoa học, lịch sử quan trọng phục vụ cho công tác nghiên cứu, tìm hiểu, biên soạn lịch sử địa phương cũng như lịch sử đất nước. Đồng thời giúp thế hệ mai sau có cái nhìn sâu sắc và khách quan hơn đối với sự phát triển thăng trầm của đất nước.

Hằng năm, người dân địa phương tổ chức lễ dâng hương, cầu nguyện, dâng lễ vật với niềm tin các đấng linh thiêng sẽ phù hộ cho cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, tránh khỏi thiên tai, dịch bệnh. Đặc biệt mỗi dịp đầu xuân năm mới, Đền Canh lại nhộn nhịp người dân và du khách thập phương về dâng hương cầu an, cầu tài, cầu lộc.

Ngôi đền được ban quản lý chăm nom cẩn thận, sạch sẽ và trang nghiêm.

Ly kỳ huyền tích “Ông Cụt, ông Lành”

Ngôi đền cổ kính này gắn liền với một truyền thuyết lâu đời được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong dân gian. Theo người dân địa phương, để hiểu về nguồn gốc của ngôi đền, cần bắt đầu từ một câu chuyện cổ mang đậm màu sắc huyền thoại.

Xa xưa, vùng đất này thuộc xứ Khe Gianh của làng Xuân Hòa, nơi có vợ chồng ông Hoàng Phúc Hữu và bà Vũ Thị Quyên sinh sống bằng nghề nông. Hai người nổi tiếng hiền lành, đức hạnh, được dân làng quý trọng nhưng tuổi đã cao vẫn chưa có con.

Cung phụ mẫu, nơi thờ tự thân sinh 2 "thần rắn" tại Đền Canh.

Một ngày hè oi bức, bà Quyên ra khe Gianh tắm mát. Sau lần ấy, bà cảm thấy cơ thể có sự thay đổi lạ thường rồi mang thai. Đến ngày sinh nở, bà sinh ra hai quả trứng. Người chồng ban đầu rất buồn, nhưng sau đó vẫn cẩn thận đem trứng vào ấp giữ. Đủ ngày đủ tháng, hai quả trứng nở thành hai con rắn, được đặt tên là Hoàng Tiến Sơn (rắn anh) và Hoàng Tiến Kỳ (rắn em). Hai con rắn lớn lên rất nhanh, đặc biệt khôn ngoan, quấn quýt bên cha mẹ, theo cha mẹ ra đồng, sớm tối không rời.

Biến cố xảy ra trong một lần làm ruộng, người cha vô tình chặt đứt đuôi rắn anh. Bị cụt đuôi, rắn anh đau đớn, phùng mang dựng đứng nhìn cha. Quá sợ hãi nhưng cũng đầy thương con, người cha quỳ xuống liên tục khấn: “Phụ bái tử, phụ bái tử” (tức là cha lạy con). Từ đó, nơi ông quỳ lạy con được gọi là cồn Bái Tử Phong.

Cung phụ mẫu được một cây xanh cổ thụ ôm kín, tạo nên vẻ cổ kính, huyền bí.

Rắn anh – còn gọi là “ông Cụt” bỏ đi về phía bàu Canh. Khi đến vùng đất cao ráo, phong cảnh hữu tình bên bờ bàu, rắn để lại một giọt máu. Dân làng thấy vậy lập đền thờ, gọi là đền Canh.

Sau đó, rắn tiếp tục đi về phía đông qua vùng Quỳ Trạch, giữa đồng quằn quại đau đớn làm máu chảy đỏ cánh đồng, tạo thành bàu nước ngoằn ngoèo, về sau gọi là bàu Canh. Cho đến nay, bàu Canh vẫn còn giữ hình dáng uốn lượn giữa cánh đồng rộng.

Khi kiệt sức, rắn bò lên đầu nguồn khe nước rồi chết tại đó, nơi sau này gọi là khe Thần. Thương con, vợ chồng ông Hữu lần theo dấu vết đi tìm. Người mẹ kiệt sức giữa đường, nơi đó được gọi là Ngàn Nhà Bà. Người cha cố đi tiếp nhưng cũng gục xuống gần khe Thần, nơi ấy gọi là Ngàn Nhà Ông.

Hình tượng "ông Lành, ông Cụt" trong điện chính Đền Canh, xã Bình Minh.

Trong khi đó, rắn em - “ông Lành”, đi về phía bàu Ác thuộc vùng Diệu Ốc, xã Phúc Thành (cũ), nay là xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An. Vì thương cha mẹ và anh trai, rắn bò lên bờ bàu Ác rồi chết tại đó.

Theo dân gian, sau khi mất, hai anh em đều hóa thành phúc thần phù hộ dân làng. Những khi hạn hán kéo dài, gió Lào khô nóng làm đồng ruộng nứt nẻ, người dân đến bàu Canh và bàu Ác khấn nguyện thì trời đổ mưa. Khi lũ lớn xảy ra, dân làng cũng lập lễ cầu xin để giảm bớt thiên tai. Chính vì vậy, nhân dân trong vùng tôn xưng là “ông”, lập đền thờ ông Cụt ở bàu Canh và đền thờ ông Lành ở bàu Ác.

Ngôi đền đang được xây dựng, mở rộng khuôn viên để phục vụ cho Lễ hội Đền Canh lần thứ I năm 2026.

Ông Vũ Văn Quyền, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Minh cho biết: “Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của quê hương, hiện nay chính quyền đang tập trung xây dựng Đền Canh thành điểm di tích đặc sắc; bên cạnh đó kêu gọi các nhà đầu tư, nhân dân, du khách thập phương hỗ trợ để xây dựng ngôi đền ngày càng khang trang hơn.

Lễ hội đền Canh lần thứ nhất năm 2026 sẽ được tổ chức từ ngày 04/4/2026 đến 07/4/2026 (nhằm ngày 17/02 đến 20/02 năm Bính Ngọ) với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian đặc sắc. Đây là dịp để nhân dân và du khách thập phương dâng hương tưởng nhớ các vị thần linh, cầu bình an, tài lộc; đồng thời tham gia nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian sôi nổi, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của quê hương”.