Hình ảnh cây Sâm Ngọc Linh tại huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum

Sâm Ngọc Linh, hay còn được người Xơ Đăng gọi là “Pôm săng – củ đắng”, từ lâu đã được xem là "báu vật của rừng xanh" trên vùng núi Ngọc Linh. Với vị đắng đặc trưng và công dụng chữa bệnh hiệu quả, loài sâm này từng được các già làng Xơ Đăng sử dụng để cứu giúp cán bộ kháng chiến, giúp cầm máu, giảm đau, chữa sốt rét và phục hồi sức khỏe.

Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh được cộng đồng các dân tộc Xơ Đăng (nhóm Xơ Teng) và Giẻ Triêng tại Tu Mơ Rông và Đăk Glei tích lũy, gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những hiểu biết sâu sắc về đặc điểm sinh trưởng, công dụng, cách trồng, thu hoạch và chế biến sâm không chỉ góp phần nâng cao đời sống mà còn tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của cộng đồng nơi đây.

Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh không chỉ là kiến thức thực tiễn về cây thuốc mà còn phản ánh sâu sắc mối quan hệ hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Đồng bào nơi đây tin rằng cây sâm là món quà của “Thần rừng”. Trước mỗi chuyến đi rừng, người Xơ Đăng thực hiện nghi thức truyền thống để xin phép thần linh, bày tỏ lòng tôn kính và mong được che chở.

Lễ cúng Thần rừng, nghi thức tạ ơn vào cuối năm… là những hoạt động tâm linh thể hiện niềm tin sâu sắc vào tự nhiên, gắn bó mật thiết với quá trình thực hành và truyền dạy tri thức về Sâm Ngọc Linh.

Việc công nhận di sản tri thức dân gian này không chỉ có ý nghĩa bảo tồn mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương. Hiện nay, sản phẩm từ Sâm Ngọc Linh có giá trị cao: từ 65 triệu đến hơn 220 triệu đồng/kg sâm tươi, hạt sâm có thể lên đến 100 triệu đồng/1.000 hạt.

Ngoài ra, nhờ những tri thức dân gian quý báu, hàng nghìn hộ dân tại Tu Mơ Rông và Đăk Glei đã xây dựng được vườn sâm bền vững, thân thiện với môi trường. Hơn 1.200 người hiện nắm giữ, gìn giữ và truyền dạy tri thức này. Tổng diện tích trồng sâm trên địa bàn tỉnh Kon Tum đã đạt hơn 2.400 ha, góp phần không nhỏ vào xóa đói, giảm nghèo.

Từ nền tảng thực tiễn ấy, các nhà khoa học đã tiến hành hàng chục công trình nghiên cứu, chứng minh giá trị y học của Sâm Ngọc Linh, đặc biệt là hoạt chất saponin có khả năng chống trầm cảm, tăng cường miễn dịch. Các tri thức bản địa kết hợp với khoa học hiện đại đang mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành dược liệu Việt Nam.

Việc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là cơ sở pháp lý và tinh thần để tỉnh Kon Tum tiếp tục gìn giữ và phát huy giá trị di sản. Địa phương đang tích cực triển khai các biện pháp bảo tồn như ngăn chặn sâm giả, bảo vệ giống gốc, phát triển các hợp tác xã, tăng cường liên kết doanh nghiệp và mở rộng du lịch trải nghiệm tại vùng trồng sâm.

Đây không chỉ là một di sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Kon Tum mà còn là niềm tự hào chung của cả nước về một sản phẩm vừa mang giá trị kinh tế, vừa mang đậm bản sắc văn hóa, một minh chứng sống động cho trí tuệ dân gian gắn bó với thiên nhiên và con người./.