Phát triển công nghệ, nâng tầm giá trị ngành nấm Việt Nam

Phát triển công nghệ nuôi trồng và chế biến sâu các sản phẩm từ nấm. Ảnh minh họa: TTXVN

Từ kết quả các nhiệm vụ khoa học, công nghệ đã và đang triển khai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện giống nấm ăn, nấm dược liệu chất lượng cao, gắn với phát triển công nghệ nuôi trồng và chế biến sâu, hướng tới các sản phẩm công nghệ chiến lược, nâng cao giá trị gia tăng và thúc đẩy ngành nấm phát triển theo hướng công nghiệp, xanh và bền vững.

Các nhiệm vụ khoa học và công nghệ tập trung vào nấm ăn, nấm dược liệu không chỉ đáp ứng nhu cầu thị trường mà còn góp phần phát triển kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và tạo sinh kế bền vững cho khu vực nông thôn.

Theo đó, Học viện Nông nghiệp Việt Nam sẽ phát triển hệ thống giống và sản phẩm nấm ăn, nấm dược liệu chất lượng cao, gồm nấm sò PN20, nấm vân chi Tra-2, Tra-8, nấm linh chi Ga-2, Ga-5 và nấm đầu khỉ He-2.

Các nhiệm vụ nghiên cứu tập trung ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống gốc, giống dịch thể; hoàn thiện công nghệ cơ chất, nuôi trồng có kiểm soát vi khí hậu và chế biến sâu phục vụ ngành thực phẩm, dược phẩm.

Một số dòng nấm đã đạt năng suất và quy mô thương mại đáng chú ý. Nấm sò PN20 đạt năng suất 550-600 kg/tấn nguyên liệu, sản lượng vùng khoảng 30.000 tấn; nấm vân chi đạt 40-45 kg khô/tấn nguyên liệu, nấm linh chi đạt 30-35 kg khô/tấn và nấm đầu khỉ đạt 35-42 kg khô/tấn.

Giá trị thương phẩm đạt từ 30-35 triệu đồng/tấn nguyên liệu, lợi nhuận khoảng 12-15 triệu đồng/tấn.

Định hướng đầu tư là tiếp tục hoàn thiện công nghệ, mở rộng vùng nguyên liệu tại Tây Nguyên và các tỉnh phía Bắc, xây dựng mô hình liên kết với 6-8 doanh nghiệp, dự kiến đạt tổng doanh thu trên 100 tỷ đồng/năm.

Cùng với đó, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển nấm sẽ triển khai nhiệm vụ “Ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến trong chọn tạo và phát triển giống nấm ăn, nấm dược liệu, thúc đẩy ngành hàng nấm phục vụ phát triển kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam”, hướng tới nâng cao năng suất, chất lượng giống, phát triển sản xuất quy mô công nghiệp và gia tăng giá trị ngành hàng nấm.

Nhiệm vụ tập trung nghiên cứu, chọn tạo 7 loại nấm chủ lực gồm nấm mỡ, nấm rơm, nấm mộc nhĩ, nấm đùi gà, nấm sò, nấm hương và nấm linh chi, ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến để phát triển các giống có năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với biến đổi khí hậu và góp phần giảm phát thải.

Theo đánh giá của Trung tâm, sản xuất nấm trong nước hiện vẫn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu, sản xuất giống, nuôi trồng, bảo quản và chế biến.

Hiệu suất sử dụng nguyên liệu còn thấp, khoảng 10-25%, giá trị gia tăng chưa cao, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của sản phẩm nấm Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

Trong khi đó, ngành nấm ăn và nấm dược liệu còn nhiều dư địa phát triển, nhất là thông qua tận dụng phụ phẩm nông nghiệp làm nguyên liệu sản xuất.

Việc tái sử dụng tối thiểu 10% nguồn rơm rạ không chỉ góp phần gia tăng giá trị kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho lao động nông thôn mà còn hạn chế tình trạng đốt rơm rạ gây ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính.

Trên cơ sở đó, Trung tâm sẽ phát triển ngành hàng nấm theo hướng sản xuất tập trung, quy mô công nghiệp, gắn kết từ nghiên cứu, sản xuất giống, nuôi trồng, bảo quản, chế biến đến tiêu thụ.

Hoạt động thương mại hóa được thúc đẩy thông qua liên kết “4 nhà”, tăng cường chuyển giao công nghệ, cung ứng giống chất lượng cao cho doanh nghiệp và các trung tâm giống địa phương.

Nhiệm vụ cũng hướng tới mở rộng thị trường trong nước, phát triển các sản phẩm nấm chất lượng cao, bảo đảm an toàn thực phẩm, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận các thị trường xuất khẩu như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và Liên minh châu Âu (EU).

Dự kiến triển khai trên phạm vi cả nước với sự tham gia của các đơn vị nghiên cứu và 12 doanh nghiệp, nhiệm vụ đặt mục tiêu đến năm 2030 chọn tạo được 12 giống nấm mới, có năng suất cao hơn các giống hiện có từ 10-15%, chất lượng tốt, thích ứng với biến đổi khí hậu và góp phần giảm phát thải.

Cùng với đó, Trung tâm sẽ hoàn thiện 7 quy trình công nghệ sản xuất giống và nấm thương phẩm quy mô công nghiệp; xây dựng 19 bộ tiêu chuẩn Việt Nam cho ngành nấm; phát triển ít nhất 3 mô hình thiết bị đồng bộ phục vụ sản xuất nấm công nghiệp với tỷ lệ nội địa hóa tối thiểu 50% và ít nhất 10 sản phẩm chế biến mới từ nấm ăn, nấm dược liệu.

Đến năm 2030, sản lượng nấm tươi dự kiến đạt 300.000 tấn, tương đương khoảng 40% sản lượng cả nước; giá trị hàng hóa đạt 13.500 tỷ đồng, trong đó kim ngạch xuất khẩu đạt tối thiểu 200 triệu USD mỗi năm. Cơ cấu sản phẩm dự kiến gồm nấm rơm và nấm sò, mỗi loại chiếm 30%; nấm mộc nhĩ chiếm 25%; nấm hương và nấm mỡ lần lượt chiếm 5%; nấm đùi gà chiếm 4% và nấm dược liệu chiếm 1%.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, nhiệm vụ định hướng phát triển 10-15 doanh nghiệp trở thành các trung tâm liên kết sản xuất, chế biến nấm tập trung; nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị tại một số đơn vị nghiên cứu chủ lực, đồng thời tham gia đào tạo 2-3 tiến sĩ và 5-10 thạc sĩ chuyên ngành nấm, góp phần xây dựng nguồn nhân lực khoa học, công nghệ phục vụ phát triển ngành hàng.