R&D - nền tảng để ngành nông nghiệp vươn tầm

Muốn chinh phục người mua quốc tế, doanh nghiệp không thể chỉ xuất khẩu thô mà phải nghiên cứu kỹ tiêu chuẩn, thị hiếu, hành vi tiêu dùng và yêu cầu kỹ thuật của từng thị trường; từ đó phát triển sản phẩm đáp ứng đúng nhu cầu đối tác.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là điều kiện tiên quyết, là thời cơ vàng để đất nước bứt phá trong kỷ nguyên mới. Trong bối cảnh đó, nông nghiệp - ngành xuất khẩu chủ lực và trụ cột bảo đảm an ninh lương thực quốc gia càng cần đầu tư mạnh cho R&D, chuyển đổi số và chế biến sâu nhằm tạo ra sản phẩm mới, giá trị gia tăng cao cho cả thị trường nội địa và xuất khẩu.

Trước tác động của biến đổi khí hậu, đô thị hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, ngành nông nghiệp TP. Hồ Chí Minh định hướng phát triển theo mô hình nông nghiệp xanh, tuần hoàn và bền vững, dựa trên công nghệ cao, công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Ông Lê Văn Cửa, Phó trưởng Ban Quản lý Khu Nông nghiệp công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh cho biết, thành phố đang thúc đẩy liên kết giữa khu nông nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp, viện - trường và cơ quan quản lý để hình thành hệ sinh thái sản xuất hiện đại. Mục tiêu là xây dựng nền nông nghiệp tiên tiến, thân thiện môi trường, đóng vai trò đầu tàu cho khu vực phía Nam và cả nước. Trong mô hình này, R&D trở thành trung tâm kết nối giữa nghiên cứu - sản xuất - thị trường.

Trong cuộc đua gia tăng giá trị thông qua đổi mới sáng tạo, nhiều doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam đã chủ động đầu tư bài bản cho R&D. CTCP Thành Thành Công - Biên Hòa (AgriS) đã xây dựng mạng lưới R&D quốc tế với 4 trung tâm và hub nghiên cứu tại Việt Nam, Singapore, Indonesia và Australia nhằm liên kết tri thức toàn cầu và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm nông nghiệp xanh.

Bà Đặng Huỳnh Ức My, Chủ tịch HĐQT AgriS cho biết, Trung tâm R&D tại Singapore tập trung nghiên cứu lên men protein thực vật để gia tăng giá trị dinh dưỡng; ứng dụng công nghệ tiệt trùng áp suất cao (HPP) và UHT nhằm kéo dài thời hạn bảo quản nhưng vẫn giữ trọn hương vị. Trung tâm cũng phát triển các công thức dinh dưỡng tự nhiên chuyên biệt cho từng nhóm khách hàng toàn cầu.

Ở góc nhìn khoa học, giáo sư William Chen (Singapore Agri-Food Innovation Lab - SAIL) nhấn mạnh việc thu hồi dinh dưỡng từ phụ phẩm nông nghiệp bằng công nghệ cao không chỉ giải quyết vấn đề môi trường, mà còn tạo ra nguồn thực phẩm giá trị cao, góp phần bảo đảm an ninh lương thực. Theo ông, R&D không phải là chi phí mà là khoản đầu tư chiến lược, giúp nông nghiệp chuyển từ mô hình tuyến tính (khai thác - tiêu dùng - thải bỏ) sang mô hình hệ sinh thái tuần hoàn, gia tăng giá trị và bảo đảm phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy sản phẩm thành công trên thị trường quốc tế thường bắt nguồn từ quá trình nghiên cứu sát nhu cầu khách hàng. Ông Trần Phan Tế, Tổng giám đốc CTCP Lai Phú - doanh nghiệp chế biến sâu rau quả xuất khẩu - cho biết để sản phẩm có mặt trên kệ siêu thị quốc tế với giá trị cao và sản lượng lớn, doanh nghiệp phải nghiên cứu kỹ yêu cầu của từng thị trường. Sản phẩm pudding xoài và trái cây của công ty không xuất phát từ ý tưởng nội bộ mà từ đơn đặt hàng của khách hàng Nhật Bản. Doanh nghiệp đã mất nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm, điều chỉnh công thức và quy trình trước khi sản phẩm được thị trường quốc tế đón nhận.

Một trong những hạn chế của R&D trong nông nghiệp hiện nay là thiếu gắn kết giữa nghiên cứu và thị trường. Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) cho rằng, các trường đại học, viện nghiên cứu cần định hướng đề tài theo nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp; phát triển các trung tâm nghiên cứu - chuyển giao công nghệ liên kết trực tiếp với doanh nghiệp; thiết kế chương trình đào tạo theo mô hình “học - làm - nghiên cứu” tại doanh nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp phải chủ động chia sẻ dữ liệu, quy trình sản xuất và nhu cầu thị trường để phục vụ nghiên cứu ứng dụng. Con đường “Go Global” của nông nghiệp Việt Nam phải bắt đầu từ nền tảng R&D thực chất.

Để triển khai Nghị quyết 57, PGS.TS. Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, ngành đã tập trung đầu tư nghiên cứu phát triển và chuyển đổi số; ứng dụng công nghệ sinh học tạo giống cây trồng mới; nghiên cứu kỹ thuật canh tác thông minh; kết nối dữ liệu nguồn gen và dữ liệu quản lý sản xuất. Các viện, trường đang xây dựng hạ tầng và phần mềm phục vụ chuyển đổi số trong nghiên cứu, đồng thời phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã, trang trại triển khai các chương trình phần mềm quản lý sản xuất.

Riêng lĩnh vực rau quả, kim ngạch xuất khẩu hiện đạt 6-7 tỷ USD và mục tiêu 10 tỷ USD trong thời gian tới được đánh giá là khả thi. Trong 10 năm tới, dự kiến phần lớn nông dân Việt Nam sẽ ứng dụng chuyển đổi số trong sản xuất; 80-90% sản phẩm nông nghiệp được tạo ra từ ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt và tiêu chuẩn quốc tế không ngừng nâng cao, đầu tư cho R&D chính là chìa khóa để nông nghiệp Việt Nam nâng cấp chuỗi giá trị, chuyển từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu dựa trên tri thức và công nghệ, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường thế giới.