Vào tháng 11 năm 2023, Delhi đã chứng kiến sự suy giảm chất lượng không khí nghiêm trọng, tạo nên một lớp mù che khuất các địa danh của thành phố và gây ra những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cho hàng triệu cư dân. Hiện tượng đáng báo động này không phải là kết quả của các sự cố công nghiệp hay các đám cháy đô thị ngoài tầm kiểm soát mà là do một nguyên nhân lặp đi lặp lại nhưng có thể phòng tránh: việc nông dân ở các khu vực lân cận đốt gốc rạ cây trồng trên diện rộng (1).

Delhi không phải là trường hợp cá biệt. Mỗi năm, nông dân trên khắp thế giới đốt phần gốc rạ còn lại sau thu hoạch vì nhiều lý do khác nhau. Mặc dù việc đốt thực vật có thể mang lại một số lợi ích nông nghiệp, khói từ cả hoạt động đốt có kiểm soát và không kiểm soát cũng tạo ra những đám mây khói độc hại làm giảm tầm nhìn, gây ho và các vấn đề hô hấp, đồng thời làm ô nhiễm khu vực cảnh quan trong phạm vi nhiều dặm vượt ra ngoài nguồn phát thải.

Đốt phụ phẩm cây trồng là gì?

Đốt phụ phẩm cây trồng có chủ đích là một phương thức nông nghiệp phổ biến, được nông dân trên toàn cầu áp dụng để quản lý đồng ruộng sau thu hoạch. Bằng cách đốt phần gốc rạ còn lại của các cây trồng như lúa mùa hè, lúa mì vụ đông, mía và ngô, nông dân muốn giảm bệnh hại và sâu hại cây trồng, loại bỏ cỏ dại, bổ sung dưỡng chất cho đất và chuẩn bị ruộng cho vụ gieo trồng tiếp theo. Phương pháp này cũng được áp dụng tại các vườn nho và vườn cây ăn quả vì những lý do tương tự. (2).

Mặc dù đốt phụ phẩm cây trồng mang lại những lợi ích nông nghiệp tức thời, bao gồm kiểm soát sâu hại và phục hồi đất, phương pháp này cũng đi kèm với những chi phí đáng kể về môi trường và sức khỏe. Quá trình này thải vào khí quyển nhiều chất ô nhiễm, bao gồm PM2.5 và PM10, là những hạt mịn và siêu mịn có khả năng xâm nhập sâu vào phổi và đi vào máu. Ngoài ra, các đám cháy này còn phát thải carbon monoxide, các oxit nitơ và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) vào không khí. Những chất này góp phần hình thành ozone tầng mặt đất, một thành phần chính của khói mù quang hóa, từ đó làm trầm trọng thêm các vấn đề về chất lượng không khí.

Mặc dù các vụ đốt này chỉ diễn ra cục bộ, khói có thể di chuyển trên quãng đường rất xa, ảnh hưởng đến chất lượng không khí ở những khu vực cách xa địa điểm đốt ban đầu, như đã được minh chứng rõ ràng qua tình trạng chất lượng không khí suy giảm tại các thành phố lớn như Delhi. Vì vậy, thực hành toàn cầu này cho thấy những hành động mang tính địa phương có thể dẫn đến hậu quả toàn cầu, nhấn mạnh nhu cầu về các phương thức nông nghiệp bền vững nhằm giảm thiểu tác hại đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Đốt phụ phẩm cây trồng được thực hiện ở đâu?

Việc đốt phụ phẩm cây trồng diễn ra phổ biến ở một số quốc gia và chỉ được thực hiện rất ít hoặc bị cấm ở những quốc gia khác.

Quy định và việc thực thi pháp luật về đốt phụ phẩm cây trồng khác nhau đáng kể giữa các quốc gia, đôi khi ngay cả giữa các bang hoặc khu vực lân cận. Tại Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh, có những hạn chế nghiêm ngặt đối với việc đốt phụ phẩm cây trồng (3)(4). Những hạn chế này làm giảm mạnh lượng hoạt động đốt gốc rạ diễn ra trên phần lớn lục địa, ngoại trừ các quốc gia ngoài EU như Ukraine, Serbia và Nga (5).

Mặc dù các hạn chế này lẽ ra sẽ mang lại bầu trời quang đãng trên khắp lục địa, nhưng các ngoại lệ và bản chất của ô nhiễm không khí xuyên biên giới có thể làm suy giảm sức khỏe. Dù việc đốt phụ phẩm nông nghiệp bị cấm trên giấy tờ ở Nga, đây vẫn là một thông lệ phổ biến rộng rãi (6). Hai mùa đốt – mùa xuân và mùa thu - tại vùng lãnh thổ Kaliningrad giáp với Ba Lan và Litva có thể thường xuyên dẫn đến bầu trời ô nhiễm trên khắp khu vực đó.

Khói từ hoạt động đốt phụ phẩm cây trồng là một yếu tố đóng góp chính khiến một số thành phố đông dân nhất thế giới thường xuyên nằm trong số những thành phố ô nhiễm nhất thế giới.

Hoạt động đốt phụ phẩm cây trồng ở Pakistan, miền bắc Ấn Độ, Bangladesh và Nepal có thể gây ô nhiễm nghiêm trọng cho đồng bằng Ấn-Hằng. Khói là một yếu tố đóng góp chính khiến một số thành phố đông dân nhất thế giới – Lahore, Dhaka và Delhi – thường xuyên nằm trong số các thành phố lớn ô nhiễm nhất thế giới.

Ngoài Nam Á, hoạt động đốt nông nghiệp trên diện rộng cũng thường xuyên gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng ở Đông Nam Á, châu Phi hạ Sahara và phía bắc Nam Mỹ (7). Ví dụ, bất chấp các nỗ lực phục hồi của chính phủ, các đồn điền cọ dầu ở Indonesia vẫn đốt các vùng đầm lầy than bùn và rừng đất than bùn (8).

Hoạt động đốt cũng được sử dụng để tạo ra đất nông nghiệp mới ở những khu vực này bằng cách nhanh chóng dọn sạch đồng cỏ, rừng mưa và đầm lầy than bùn – nông nghiệp “phát, đốt” bao gồm việc chặt cây và thực vật, để chúng khô đi rồi sau đó đốt chúng.

Vì sao đốt phụ phẩm cây trồng nguy hiểm?

Đốt phụ phẩm cây trồng là nguyên nhân phổ biến gây ra các tác động xấu đến sức khỏe ở Đông Nam Á, Nam Á, Mỹ Latinh và châu Phi do mức độ phổ biến cực kỳ rộng của hoạt động này và các đám khói lan xa đi kèm.

Khói từ hoạt động đốt nông nghiệp mang theo PM2.5, tức bụi mịn có đường kính 2,5 micron hoặc nhỏ hơn. Đây là một chất ô nhiễm nhỏ đến mức khi hít phải, nó có thể xâm nhập vào hệ tuần hoàn và gây hại cho mọi bộ phận của cơ thể. Phơi nhiễm với PM2.5 có thể dẫn đến bệnh tim và phổi.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa các mùa đốt phụ phẩm cây trồng với bệnh tật và gánh nặng sức khỏe gia tăng. Một nghiên cứu được thực hiện từ năm 2003 đến năm 2019 và công bố trên Nature Communications cho thấy hoạt động đốt phụ phẩm cây trồng và phơi nhiễm PM2.5 đi kèm đã dẫn đến từ 44.000 đến 98.000 ca tử vong sớm ở Ấn Độ (9).

Vào năm 2023, hai triệu người Thái đã phải tìm kiếm hỗ trợ y tế do ô nhiễm không khí.

Vào năm 2023, hai triệu người Thái đã phải tìm kiếm hỗ trợ y tế do ô nhiễm không khí, phần lớn trong số đó có liên quan đến “mùa đốt” của nước này kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 (10).

Các giải pháp thay thế cho đốt phụ phẩm cây trồng

Mối đe dọa đáng kể đối với sức khỏe cộng đồng do hoạt động đốt phụ phẩm cây trồng gây ra đã thúc đẩy việc xem xét lại các thực hành này, với trọng tâm là các giải pháp thay thế bền vững và lành mạnh hơn.

Vì việc loại bỏ gốc rạ bằng các phương pháp khác như thu gom thủ công có thể tốn kém, chính phủ có thể chủ động cung cấp các giải pháp thay thế nhanh hơn. Chính quyền bang Punjab của Ấn Độ đã phân phát 120.000 máy móc vào năm 2022 để hỗ trợ xử lý tàn dư cây trồng, đồng thời thừa nhận rằng cần phân phát thêm để giúp kiềm chế tình trạng đốt cây trồng phổ biến tại đây (11).

Các nhà khoa học Ấn Độ tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Ấn Độ (IARI) đã phát triển một loại “chế phẩm phân hủy chất thải” được thiết kế để làm mềm gốc rạ cứng và giúp chuyển đổi chất thải thành phân compost (12). Ủ compost cải thiện chất lượng đất, hỗ trợ cây trồng phát triển và loại bỏ khói phát sinh do đốt cây trồng.

Để nguyên gốc rạ trên đồng có thể ngăn xói mòn đất và giúp tăng độ phì nhiêu của đất.

Chỉ cần để nguyên gốc rạ trên đồng cũng có thể ngăn xói mòn đất và giúp tăng độ phì nhiêu của đất. Tại Manitoba, Canada, nơi rơm rạ đôi khi bị đốt, chính quyền khuyến nghị để tàn dư này nằm trên đồng trong các tháng mùa đông để giúp cải thiện khả năng sống sót của vụ lúa mì mùa đông (13).

Làm thế nào để tôi tự bảo vệ mình khỏi khói do đốt cây trồng?

Chấm dứt việc đốt cây trồng sẽ cải thiện chất lượng cuộc sống cho hàng triệu người trên toàn thế giới.