Ảnh: BVCC (Nguồn PMC PubMed Central)

Nipah lây từ người sang người bằng cách nào?

Theo Thầy thuốc nhân dân, PGS.TS Lê Quốc Hùng - Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, Nipah không “bay trong không khí xa hàng chục mét” như một số bệnh đặc biệt, mà lây truyền người-người chủ yếu xảy ra khi có tiếp xúc gần với dịch tiết và dịch bài tiết của người bệnh.

Trong đó, virus có thể hiện diện trong các chất như dịch mũi họng/đờm, nước bọt, dịch tiết đường hô hấp, và có thể trong một số dịch cơ thể khác. Vì vậy, các tình huống dễ lây nhất thường bao gồm:

- Chăm sóc người bệnh ở cự ly gần, đặc biệt khi người bệnh ho nhiều, khó thở, có nhiều đờm dãi; người chăm sóc bị dính dịch tiết lên tay rồi chạm vào mắt–mũi–miệng của mình.

- Ôm hôn, dùng chung vật dụng dễ dính nước bọt/đờm (ly uống nước, khăn lau miệng…), hoặc xử lý đồ bẩn của người bệnh mà không rửa tay kỹ.

- Trong bệnh viện, nguy cơ tăng khi làm các thủ thuật tạo nhiều giọt bắn/dịch tiết (ví dụ hút đờm, đặt nội khí quản…) nếu không có khẩu trang và phương tiện phòng hộ phù hợp.

Đặc biệt, Nipah lây người-người chủ yếu qua giọt bắn ở khoảng cách gần và qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết/dịch bài tiết, đặc biệt trong chăm sóc bệnh nhân.

Dấu hiệu gợi nhắc người dân nên đi khám sớm

Thầy thuốc nhân dân, PGS.TS Lê Quốc Hùng - Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy cho biết, Nipah dễ bị bỏ sót vì vài ngày đầu thường giống cảm cúm: sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau mỏi, đau họng, nôn ói; một số người có ho, khó thở.

Đáng chú ý, Nipah đáng sợ nhất khi chuyển sang viêm não. Vì vậy, trong bối cảnh có yếu tố dịch tễ (vừa đi về từ vùng đang có cảnh báo/ổ dịch, hoặc tiếp xúc gần người bệnh nặng chưa rõ nguyên nhân).

Với dấu hiệu sau nên xem là “đèn đỏ” như: Người bệnh lơ mơ bất thường, ngủ gà, lú lẫn, nói năng không rõ, co giật, hoặc rối loạn ý thức tăng nhanh. Khi đã có dấu thần kinh, bệnh có thể tiến triển nhanh, cần đến cơ sở y tế có khả năng hồi sức.

Mặt khác, thời gian ủ bệnh thường khoảng 4–14 ngày, nhưng có trường hợp dài hơn. Do đó, trường hợp nếu vừa trở về từ vùng có dịch, việc theo dõi sức khỏe nên kéo dài đủ thời gian theo khuyến cáo của y tế địa phương.

Hiện, chưa có thuốc đặc trị hay vaccine Nipah dùng rộng rãi cho cộng đồng. Điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và hồi sức: hỗ trợ hô hấp khi khó thở/suy hô hấp, kiểm soát co giật, chăm sóc viêm não, bù nước–điện giải, điều trị biến chứng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện. Việc phát hiện sớm và chuyển tuyến phù hợp có ý nghĩa rất lớn.

Theo thông tin cập nhật gần nhất từ cơ quan y tế, Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah. Tuy vậy, nguy cơ “xâm nhập” trong thời đại đi lại quốc tế thường nằm ở ca nhập cảnh từ vùng có dịch/cảnh báo. Điều đó không có nghĩa là người dân phải hoang mang; ngược lại, điều cần làm là bình tĩnh nhưng cảnh giác đúng chỗ.

Thầy thuốc nhân dân, PGS TS Lê Quốc Hùng cho rằng, phòng bệnh hiệu quả nhất là “cắt đứt đường lây” như:

Thứ nhất, cắt đường lây từ dơi/động vật sang người bằng vệ sinh an toàn thực phẩm: rửa sạch và ưu tiên gọt vỏ trái cây; không ăn trái cây có dấu bị động vật cắn; tránh dùng các loại đồ uống/sản phẩm “tươi sống” không bảo đảm vệ sinh khi đi đến vùng đang có cảnh báo; hạn chế tiếp xúc gần với dơi và động vật ốm/chết bất thường.

Thứ hai, cắt đường lây người-người bằng những thói quen rất thực tế: nếu trong nhà có người sốt kèm ho/khó thở hoặc có dấu lơ mơ, người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng (nhất là sau khi chạm vào đờm dãi/đồ bẩn), không dùng chung vật dụng dính nước bọt, và đưa người bệnh đi khám sớm. Khi đi khám, nên chủ động khai báo việc đi lại/tiếp xúc trong thời gian gần đây để cơ sở y tế phân luồng và phòng lây đúng cách.

Mặc dù, Nipah thường khởi phát từ nguồn động vật (đặc biệt dơi), nhưng có thể lan giữa người với người khi tiếp xúc gần với dịch tiết. Vì vậy, phòng bệnh tốt nhất là ăn uống vệ sinh – tránh tiếp xúc nguy cơ – rửa tay/đeo khẩu trang khi chăm sóc người bệnh – đi khám sớm khi có dấu thần kinh hoặc khó thở.