Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Làm giàu nhờ đổi mới tư duy trên vùng đất phèn

Mô hình - Kinh nghiệm 23/07/2026 10:56

Từ nhiều năm chật vật với đất phèn, ông Trần Văn Phước đã mạnh dạn đổi mới tư duy, áp dụng kỹ thuật và sản phẩm mới, mở ra hướng canh tác hiệu quả hơn, giảm chi phí, tăng lợi nhuận ngay trên vùng đất khó.

Lan tỏa văn hóa bản địa và giá trị nông sản từ Phiên chợ quê Hòa Vang

Chuyển động xanh 23/07/2026 10:47

Giữa không gian mộc mạc của chợ Túy Loan, Đà Nẵng, Phiên chợ quê Hòa Vang lần thứ 2 mang đến bức tranh đậm chất làng quê với nhiều sản vật địa phương. Không chỉ là hoạt động xúc tiến thương mại, phiên chợ còn góp phần quảng bá văn hóa bản địa, kết nối sản phẩm với người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.

Nghệ An: Thành lập HTX nuôi trồng, chế biến và kinh doanh Ốc bươu đen Bình Minh

Mô hình - Kinh nghiệm 23/07/2026 10:27

Hợp tác xã nuôi trồng, chế biến và kinh doanh Ốc bươu đen Bình Minh được thành lập, đánh dấu bước phát triển mới trong quá trình hình thành và xây dựng mô hình kinh tế tập thể gắn với nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ ốc bươu đen theo hướng bền vững.

Tháo gỡ 'điểm nghẽn" hạ tầng, phát huy lợi thế kinh tế biển Cà Mau

Chính sách 21/07/2026 10:57

Phát huy lợi thế về kinh tế biển, thủy sản và năng lượng tái tạo, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn về đầu tư, hạ tầng và nguồn lực là những nhiệm vụ trọng tâm được Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng yêu cầu Cà Mau tập trung thực hiện nhằm hoàn thành mục tiêu tăng trưởng GRDP 10% trong năm 2026.

Điện Biên: Xã Na Sang "bứt phá" giảm nghèo nhờ các cây trồng chủ lực

Mô hình - Kinh nghiệm 20/07/2026 16:25

Nhờ chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp trên diện tích nương rẫy bạc màu, xã Na Sang (tỉnh Điện Biên) đang mở ra hướng đi hiệu quả, từng bước giúp người dân nâng cao thu nhập và ổn định cuộc sống bền vững.

Diện tích áp dụng nông nghiệp tái sinh trên toàn cầu tăng 360% trong một thập kỷ

Mô hình - Kinh nghiệm 20/07/2026 09:54

Các mô hình canh tác tái sinh đang mở rộng nhanh trên toàn cầu khi nông dân tìm kiếm giải pháp nâng cao sức khỏe đất, thích ứng với biến đổi khí hậu và duy trì năng suất lâu dài. Trong vòng 10 năm qua, diện tích áp dụng các thực hành nông nghiệp tái sinh đã tăng 360%, phản ánh xu hướng chuyển đổi mạnh mẽ của ngành nông nghiệp.

Vợ chồng người cựu chiến binh thu hàng trăm triệu đồng từ chăn nuôi lợn

Mô hình - Kinh nghiệm 17/07/2026 11:20

Ngày cởi bỏ bộ quân phục, hoàn thành nhiệm vụ trở về đời thường sau những năm tháng vượt qua bao gian khó, góp phần bảo vệ từng cột mốc chủ quyền của Tổ quốc, cựu chiến binh Nguyễn Quang Chiểu, quê Thái Nguyên đã chọn gắn bó với quê vợ ở xóm Huyền Du, xã Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng – vùng đất ông từng dành cả tuổi thanh xuân để bảo vệ và gửi trọn tình yêu. Cùng người bạn đời là bà Nông Thị Vệ, ông dồn hết tâm huyết xây dựng thành công một trang trại chăn nuôi lợn quy mô lớn, mang lại hiệu quả kinh tế cao với lợi nhuận hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Mô hình chăn nuôi của vợ chồng ông Chiểu trở thành điểm sáng trong phát triển kinh tế gia đình ở địa phương.

Cần Thơ thúc đẩy canh tác lúa thông minh, hướng đến giảm phát thải

Mô hình - Kinh nghiệm 17/07/2026 11:13

Thông qua việc triển khai các mô hình canh tác lúa thông minh và phát thải thấp, ngành Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ đang từng bước đưa các tiến bộ kỹ thuật vào đồng ruộng. Việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp từ gieo sạ, bón phân đến quản lý nước không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hướng đến phát triển ngành hàng lúa gạo theo hướng xanh và bền vững.

Khánh Hòa phát triển chuỗi giá trị nha đam, nâng tầm nông sản vùng đất khô hạn

Mô hình - Kinh nghiệm 16/07/2026 10:36

Nha đam đang trở thành cây trồng chủ lực tại Khánh Hòa nhờ thích nghi tốt với khí hậu khô hạn, mang lại thu nhập cao và mở rộng chuỗi chế biến, xuất khẩu.

Giúp nông dân yên tâm sản xuất, làm giàu từ nông nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 15/07/2026 12:43

Nông sản liên tục rơi vào cảnh dư thừa, giá lao dốc khiến nông dân thua lỗ cho thấy sản xuất theo phong trào đã bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi chuyển mạnh sang tư duy thị trường

Độc đáo mô hình dế hữu cơ, làm du lịch ẩm thực

Mô hình - Kinh nghiệm 14/07/2026 06:57

Từ một mô hình chăn nuôi nhỏ ở thôn Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, trang trại nuôi dế Thiên An đang cho thấy hướng đi mới khi kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp hữu cơ, chế biến thực phẩm và trải nghiệm du lịch tại chỗ. Không chỉ bán dế thương phẩm, cơ sở còn mở cửa cho khách tham quan, tìm hiểu quy trình nuôi, thưởng thức các món ăn chế biến từ dế, qua đó tạo nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

“Cà phê doanh nhân” lan tỏa văn hóa phát triển, động lực tăng trưởng kinh tế hai con số

Trong nước 13/07/2026 08:42

Tại không gian Cà phê Bảo tàng Đắk Lắk (phường Buôn Ma Thuột), Sở Tài chính phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh tổ chức Chương trình “Cà phê doanh nhân” lần thứ 4 năm 2026 với chủ đề “Xây dựng văn hóa phát triển - Trụ cột cho tăng trưởng kinh tế hai con số”. Chương trình có sự tham dự của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thiên Văn cùng đại diện lãnh đạo các sở, ban, ngành, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh và đông đảo doanh nhân, doanh nghiệp trên địa bàn.

XEM THÊM