Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Kinh tế nông nghiệp 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Sản xuất nông nghiệp công nghệ cao mở hướng làm giàu cho nông dân

Kinh tế nông nghiệp 22/03/2026 09:58

Với việc mạnh dạn đầu tư sản xuất nông nghiệp trong nhà màng, nhà lưới ứng dụng khoa học - công nghệ vào sản xuất, nhiều hộ dân trên địa bàn xã Kiên Thọ, tỉnh Thanh Hóa đã từng bước thay đổi tư duy canh tác truyền thống, góp phần nâng cao giá trị sản xuất trên cùng đơn vị diện tích.

Tận dụng FTA, đẩy mạnh xuất khẩu gạo vào thị trường giá trị cao

Kinh tế nông nghiệp 22/03/2026 09:55

Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu biến động do ảnh hưởng từ xung đột Trung Đông và chi phí logistics gia tăng, ngành lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với nhiều áp lực mới. Trước những thách thức này, Bộ Công Thương đưa ra loạt giải pháp mới thúc đẩy xuất khẩu gạo.

Quảng Ngãi: Tặng 3000 cây giống Sâm Ngọc Linh cho thanh niên khởi nghiệp

Trong nước 21/03/2026 18:55

Nhân kỷ niệm 51 năm Ngày giải phóng tỉnh Quảng Ngãi (24/3/1975-24/3/2026) và hưởng ứng Tháng Thanh niên, ngày 21/3 UBND xã Tu Mơ Rông, Măng Ri, Đăk Sao (tỉnh Quảng Ngãi) phối hợp với Công ty Cổ phần Vingin tổ chức hoạt động hướng nghiệp cho đoàn viên thanh niên, gắn với hỗ trợ phát triển vườn Sâm Ngọc Linh.

“Giấy thông hành” cho nông sản xứ Thanh vươn xa

Kinh tế nông nghiệp 21/03/2026 18:53

Việc xây dựng thương hiệu và áp dụng quy trình sản xuất an toàn đang giúp nông sản Thanh Hóa thoát khỏi điệp khúc “được mùa mất giá”. Nhiều sản phẩm sau khi đạt chứng nhận VietGAP, OCOP đã có giá bán cao hơn từ 10–30%, góp phần nâng cao thu nhập và ổn định đầu ra cho người nông dân.

Thanh trà ngọt Vĩnh Long: Từ vườn quê thành mỏ vàng mới

Kinh tế nông nghiệp 21/03/2026 18:51

Phường Đông Thành, tỉnh Vĩnh Long là vùng trồng đặc sản thanh trà với hai loại chủ yếu là ngọt và chua – loại trái cây từng được xác lập Kỷ lục Việt Nam với 135 món ẩm thực độc đáo được chế biến từ nguyên liệu này.

Chi phí tăng, giá giảm: Người trồng tỏi Lý Sơn đối mặt áp lực kép

Kinh tế nông nghiệp 20/03/2026 07:38

Vụ tỏi Đông Xuân tại Lý Sơn (Quảng Ngãi) được mùa nhưng giá giảm sâu, chỉ còn 30.000-40.000 đồng/kg. Trong khi chi phí sản xuất tăng cao, nhiều nông dân đối mặt nguy cơ không có lãi.

Tăng giải pháp, không để lúa nằm đồng khi giá giảm

Kinh tế nông nghiệp 20/03/2026 07:35

Xung đột ở Trung Đông, giá nhiên liệu tăng cùng chi phí logistics và vận tải biển leo thang đã và đang tác động tiêu cực đến toàn cầu, trong đó có Việt Nam. Tại khu vực ĐBSCL - 'vựa lúa' của cả nước, hàng triệu nông dân đang bước vào giai đoạn cao điểm thu hoạch lúa đông xuân. Đây là vụ mùa chính trong năm, thời tiết thuận lợi, năng suất cao, song nông dân lại mất vui do giá lúa giảm mạnh, đầu ra khó khăn, thương lái, doanh nghiệp liên tục hạ giá, mua cầm chừng, thậm chí bỏ cọc.

Cây chuối mở hướng phát triển kinh tế ở Lai Đồng, tỉnh Phú Thọ

Kinh tế nông nghiệp 19/03/2026 09:35

Những năm gần đây, cùng với chuyển đổi cơ cấu cây trồng, xã Lai Đồng, tỉnh Phú Thọ từng bước hình thành và phát triển vùng trồng chuối hàng hóa, mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương. Từ những vườn đồi hiệu quả kinh tế thấp, nhiều hộ dân đã mạnh dạn cải tạo đất, đầu tư trồng chuối tiêu hồng theo hướng sản xuất hàng hóa. Phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, nhu cầu thị trường, cây chuối trở thành một trong những cây trồng mang lại thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân trên địa bàn.

Cánh đồng thì là duy nhất ở Cà Mau vào mùa thu hoạch

Kinh tế nông nghiệp 19/03/2026 09:33

Mô hình trồng thì là lấy hạt không chỉ giúp nông dân tăng thu nhập với hiệu quả kinh tế cao gấp 3-4 lần so với trồng rau màu truyền thống, mà còn tạo nên cảnh quan đẹp, có tiềm năng kết hợp phát triển du lịch.

Chuyển đổi giống lúa, nâng thu nhập cho nông dân Thái Nguyên

Kinh tế nông nghiệp 19/03/2026 09:31

Sản lượng đạt gần 460.000 tấn trong năm qua cho thấy vai trò trụ đỡ của sản xuất lúa ở Thái Nguyên. Hơn 20 năm qua, việc đưa các giống lúa năng suất, chất lượng vào sản xuất đã góp phần bảo đảm an ninh lương thực trên địa bàn. Từ nền tảng đó, tỉnh đang tiếp tục định hướng nâng cao đồng thời sản lượng và giá trị, hướng đến phát triển lúa chất lượng cao.

Phát triển nông nghiệp xanh - thông minh - bền vững

Kinh tế nông nghiệp 18/03/2026 11:02

Những năm gần đây, tỉnh Điện Biên đẩy mạnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng xanh - thông minh - bền vững. Từ sản xuất truyền thống, manh mún, nhiều địa phương đã phát triển cây trồng hàng hóa có giá trị kinh tế cao, tăng cường ứng dụng công nghệ, khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.