Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

PVFCCo-Phú Mỹ: Khi những giá trị truyền thống hội tụ thành chuẩn mực phát triển bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 23/09/2026 16:16

Sau 22 năm kể từ khi chính thức tiếp nhận và vận hành Nhà máy đạm Phú Mỹ (21/9/2004 – 21/9/2026), hành trình của Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo-Phú Mỹ) không chỉ được ghi dấu bằng những sản phẩm phân bón, hóa chất hay kết quả sản xuất kinh doanh. Từ phân bón đến hóa chất, từ Nhà máy đến đồng ruộng, từ người lao động đến cộng đồng, từ phương thức quản trị đến chiến lược dài hạn, các giá trị truyền thống liên tục được bồi đắp qua hơn hai thập kỷ và hội tụ thành chuẩn mực phát triển bền vững.

Quảng Trị hợp tác với Tập đoàn Quế Lâm phát triển các mô hình nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn

Mô hình - Kinh nghiệm 23/09/2026 10:55

Tỉnh Quảng Trị đang từng bước xây dựng các mô hình nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn gắn với liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm với Tập đoàn Quế Lâm phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương…

Tiên Phước nâng giá trị từ những khu vườn xanh

Chuyển động xanh 23/09/2026 10:53

Từ truyền thống làm vườn lâu đời, người dân Tiên Phước đang từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển kinh tế vườn theo hướng hàng hóa, sinh thái và bền vững. Không chỉ nâng giá trị nông sản, địa phương còn tính toán kết nối những khu vườn với du lịch sinh thái và chuyển đổi số để mở rộng sinh kế cho người dân.

Tăng cường kết nối, hợp tác phát triển sản phẩm ngô bản địa tại Tuyên Quang

Sản phẩm 22/09/2026 10:47

Đoàn công tác của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang do ông Nguyễn Xuân Hùng, Phó Giám đốc Sở, làm Trưởng đoàn đã có chuyến tham quan, làm việc tại Công ty TNHH Tập đoàn Phát triển Thịnh Vượng Toàn Cầu, trao đổi về định hướng hợp tác phát triển sản phẩm ngô bản địa trên địa bàn tỉnh.

Tận dụng nguồn lực, dựng cơ nghiệp từ mô hình kinh tế tổng hợp

Mô hình - Kinh nghiệm 22/09/2026 10:39

Từ những chuồng lợn đầu tiên được gây dựng cách đây hơn 40 năm, gia đình ông Hoàng Văn Bàu, xóm Đại Tiến 1, xã Hoà An, tỉnh Cao Bằng đã từng bước mở rộng sản xuất, tận dụng đất đai, nguồn nước và lợi thế tự nhiên của địa phương để phát triển mô hình kinh tế tổng hợp. Nuôi lợn, cá, nuôi ong lấy mật, gà thả đồi kết hợp trồng cây ăn quả, với cách làm “lấy ngắn nuôi dài”, mô hình mang lại nguồn thu trăm triệu đồng mỗi năm, trở thành một trong những mô hình kinh tế hộ tiêu của địa phương.

Đà Nẵng: Chiên Đàn bứt phá kinh tế nông thôn nhờ chương trình OCOP

Mô hình - Kinh nghiệm 20/09/2026 10:41

Chiên Đàn (Đà Nẵng) tăng tốc nâng tầm sản phẩm OCOP, mở rộng quy mô sản xuất và đẩy mạnh thương mại điện tử nhằm bứt phá kinh tế nông thôn giai đoạn 2026–2030.

Khuyến nông đồng hành, mở hướng chăn nuôi bền vững tại Huế

Mô hình - Kinh nghiệm 20/09/2026 10:39

Các mô hình chăn nuôi tại Tp. Huế đang từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất an toàn sinh học, hữu cơ, kinh tế tuần hoàn gắn với liên kết tiêu thụ...

Lan toả phong trào “Nông dân thi đua sản xuất, kinh doanh giỏi”

Mô hình - Kinh nghiệm 20/09/2026 10:25

Những năm qua, phong trào “Nông dân thi đua sản xuất, kinh doanh (SXKD) giỏi, đoàn kết giúp nhau làm giàu và giảm nghèo bền vững” (phong trào) tại xã Hoà An, tỉnh Cao Bằng được triển khai sâu rộng, tạo sức lan toả mạnh mẽ trong hội viên, nông dân trên địa bàn. Qua đó, xuất hiện nhiều gương nông dân điển hình, mô hình kinh tế tiêu biểu với cách làm sáng tạo, hiệu quả. Phong trào từng bước thay đổi tư duy sản xuất, giúp người dân chuyển từ phương thức nông nghiệp truyền thống sang phát triển sản xuất hàng hoá theo hướng bền vững, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân và xây dựng nông thôn mới tại địa phương.

Mãng cầu gai miền Tây tăng giá trị nhờ chế biến sâu

Sản phẩm 16/09/2026 11:52

Từ loại trái cây quen thuộc ở miền Tây, mãng cầu gai đang được chế biến thành trà, mứt, sấy dẻo, góp phần nâng giá trị và mở rộng đầu ra.

Trà cúc cổ hữu cơ nâng giá trị đất đồi Đà Bắc

Mô hình - Kinh nghiệm 15/09/2026 16:08

Hợp tác xã (HTX) Đà Giang ECO đã đưa giống cúc cổ về thuần dưỡng tại xã Đà Bắc, tỉnh Phú Thọ, xây dựng vùng trồng đạt chuẩn hữu cơ TCVN 11041-2:2017. Kết hợp canh tác hữu cơ với công nghệ chế biến sâu, mô hình góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm và sinh kế lâu dài cho phụ nữ dân tộc thiểu số địa phương.

Mô hình nuôi Dúi mang lại hiệu quả kinh tế cao ở xã biên giới Quảng Trực

Mô hình - Kinh nghiệm 15/09/2026 12:19

Với mong muốn tìm hướng đi mới trong phát triển kinh tế gia đình, anh Lê Văn Thảo và chị Lê Thị Hoa, ở bon Bu Gia, xã Quảng Trực, tỉnh Lâm Đồng đã mạnh dạn thử nghiệm mô hình nuôi Dúi. Sau thời gian bước đầu cho thấy hiệu quả, gia đình anh chị đang từng bước mở rộng quy mô, hướng đến xây dựng mô hình chăn nuôi phù hợp với điều kiện thực tế và tạo nguồn thu nhập ổn định.

Công nghệ mở hướng nâng cao giá trị cam sành Hàm Yên

Mô hình - Kinh nghiệm 14/09/2026 11:35

Từ quả cam sành Hàm Yên, công nghệ chế biến đang tạo ra nhiều sản phẩm mới, góp phần tận dụng nguyên liệu, mở rộng đầu ra và nâng cao giá trị nông sản.

XEM THÊM