Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

OCOP - Tinh hoa văn hoá đặc sắc của vùng miền

Sản phẩm 27/08/2026 15:39

Mỗi sản phẩm OCOP không chỉ là một mặt hàng được xếp hạng, mà còn là câu chuyện về đất, người, văn hóa và sinh kế của từng địa phương. Khi được chuẩn hóa về chất lượng, nâng tầm về thương hiệu và kết nối hiệu quả với thị trường, OCOP đang trở thành một trong những động lực quan trọng để nông sản Việt Nam đi từ giá trị địa phương đến thị trường rộng lớn.

Nuôi cá mú trân châu trong ao đất: Hiệu quả nhờ làm nhà trú ẩn

Mô hình - Kinh nghiệm 27/08/2026 13:29

Tận dụng ao nuôi tôm kém hiệu quả để chuyển sang nuôi cá mú trân châu đang mở ra hướng đi mới cho người dân xã Sơn Mỹ (tỉnh Lâm Đồng). Đáng chú ý, việc thiết kế các khu vực trú ẩn phù hợp với tập tính của cá giúp nâng cao tỷ lệ sống, hạn chế cá lớn tấn công cá nhỏ, qua đó góp phần cải thiện năng suất và hiệu quả kinh tế.

Hiệu quả từ mô hình nuôi vịt thương phẩm hướng thịt an toàn sinh học

Mô hình - Kinh nghiệm 26/08/2026 10:29

Trước áp lực chi phí đầu vào ngày càng tăng và yêu cầu bảo vệ môi trường trong chăn nuôi ngày càng cao, việc chuyển đổi từ phương thức chăn nuôi truyền thống sang chăn nuôi an toàn sinh học đang trở thành hướng đi phù hợp, giúp nông hộ kiểm soát dịch bệnh, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Từ đất trồng keo, nông dân Khâm Đức mở hướng làm ăn với cây mía

Mô hình - Kinh nghiệm 24/08/2026 11:14

Mạnh dạn thay đổi cây trồng trên một phần diện tích đất, ông Hồ Văn Nhôi ở Khâm Đức có thêm nguồn thu từ mía phục vụ thị trường nước giải khát.

Kinh tế tuần hoàn nhìn từ thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam

Mô hình - Kinh nghiệm 24/08/2026 09:26

Kinh tế tuần hoàn đang chuyển từ một lựa chọn về môi trường thành chiến lược tăng trưởng của nhiều quốc gia. Từ châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản đến các nước Bắc Âu, những mô hình khác nhau cho thấy muốn giữ giá trị tài nguyên lâu hơn, giảm chất thải và phát thải carbon, cần đồng thời đổi mới chính sách, công nghệ, mô hình kinh doanh và hành vi tiêu dùng.

Nông dân Hải Phòng thu hơn 400 triệu đồng/ha mỗi năm nhờ bón phân gà ủ mục cho ổi

Mô hình - Kinh nghiệm 20/08/2026 10:50

Chuyển đổi hữu cơ từ diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang trồng ổi lê Đài Loan , nhiều hộ dân tại TP. Hải Phòng không chỉ nâng cao chất lượng nông sản mà còn thu về hơn 400 triệu đồng/ ha/năm, gấp từ 5 đến 7 lần so với sản xuất lúa truyền thống.

Chuyển từ trồng keo chu kỳ ngắn sang phát triển rừng gỗ lớn: Hướng đi mới cho lâm nghiệp Đà Nẵng

Mô hình - Kinh nghiệm 20/08/2026 10:45

Chuyển từ trồng keo chu kỳ ngắn sang phát triển rừng gỗ lớn đang mở ra hướng đi mới cho lâm nghiệp Đà Nẵng. Không chỉ nâng giá trị gỗ và cải thiện sinh kế, mô hình còn góp phần giữ đất, nguồn nước, hấp thụ các-bon và tăng khả năng chống chịu trước thiên tai.

Quảng Ninh: Đặc sắc giống Ổi lê Đài Loan trên địa bàn phường Yên Tử

Mô hình - Kinh nghiệm 19/08/2026 16:32

Trên địa bàn phường Yên Tử hiện nay mô hình trồng Ổi lê Đài Loan đã cho sản lượng thu hoạch cao, giúp người dân địa phương đa dạng hóa giống cây trồng.

Thái Nguyên: Hạt dẻ Ngân Sơn từng bước chinh phục thị trường

Mô hình - Kinh nghiệm 19/08/2026 16:32

Từ sản vật quen thuộc của vùng cao, hạt dẻ Ngân Sơn từng bước được chuẩn hóa sản xuất, phát triển theo hướng hữu cơ và nâng tầm thành sản phẩm OCOP.

Giải bài toán đưa hạt gạo chất lượng cao, phát thải thấp tiến sâu vào chuỗi giá trị

Nghiên cứu trao đổi 19/08/2026 10:28

Sau gần 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở ĐBSCL đã hình thành vùng chuyên canh quy mô lớn, bước đầu tạo chuyển biến về hiệu quả sản xuất và giảm phát thải. Tuy nhiên, liên kết theo chuỗi vẫn chưa tương xứng với quy mô vùng sản xuất, đặt ra yêu cầu chuyển từ mở rộng diện tích sang tổ chức vùng nguyên liệu, kết nối doanh nghiệp, thị trường và nguồn vốn.

Nam Hà Lâm Hà triển khai mô hình nuôi dê Boer theo hướng kinh tế tuần hoàn

Mô hình - Kinh nghiệm 19/08/2026 10:09

Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Nam Hà Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng đã phê duyệt chủ trương triển khai mô hình chăn nuôi dê Boer sinh sản theo hướng kinh tế tuần hoàn trong năm 2026. Mô hình có tổng kinh phí 144,1 triệu đồng, hỗ trợ 18 con dê giống cho 2 hộ dân tại thôn Hai Bà Trưng và thôn Ryông Tô.

Từ những ruộng lúa kém hiệu quả đến mô hình lúa - tôm bền vững

Nghiên cứu trao đổi 18/08/2026 15:15

Mô hình kết hợp trồng lúa - nuôi tôm thẻ chân trắng trên những diện tích đất lúa Hè Thu sản xuất kém hiệu quả đang mở ra hướng đi mới tại thành phố Huế...

XEM THÊM