Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Kinh tế nông nghiệp 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Nông dân Văn Chấn chủ động chuyển đổi cây trồng, nâng cao giá trị sản xuất

Kinh tế nông nghiệp 01/02/2026 07:57

Từ những diện tích sản xuất kém hiệu quả, nhiều hộ nông dân xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từng bước hình thành các mô hình sản xuất có giá trị kinh tế cao.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, hướng tới nền trồng trọt hiện đại và bền vững

Kinh tế nông nghiệp 01/02/2026 07:53

Năm 2025 được xem là một dấu mốc đáng chú ý của ngành trồng trọt tỉnh Phú Thọ khi những khó khăn từ thời tiết bất lợi, biến động thị trường nông sản và yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng không làm chùn bước sản xuất nông nghiệp địa phương. Trên các vùng chè, những vườn bưởi, cánh đồng lúa, màu xanh vẫn lan tỏa, phản ánh rõ nỗ lực chuyển mình mạnh mẽ của ngành trồng trọt theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị và tính bền vững.

Lá dong Tràng Cát vào vụ Tết, người dân thu tiền triệu

Kinh tế nông nghiệp 01/02/2026 07:48

Với người dân Tràng Cát, lá dong không chỉ là sinh kế mà còn là 'linh hồn' của làng.

Nuôi tôm càng xanh trong ruộng lúa cho hiệu quả kinh tế cao

Kinh tế nông nghiệp 31/01/2026 06:53

Nhiều năm nay, hàng chục hộ dân tại phường Quang Trung (Thanh Hóa) đã nuôi tôm càng xanh trong ruộng lúa nước và đạt hiệu quả kinh tế cao trên cùng một diện tích đất, phù hợp nhân rộng trong sản xuất nông nghiệp.

Sản xuất khoai tây hàng hóa mở hướng tái cơ cấu cây trồng

Kinh tế nông nghiệp 31/01/2026 06:51

Với năng suất cao, thời gian sinh trưởng ngắn, đầu ra ổn định và lợi nhuận kinh tế cao, cây khoai tây đang trở thành lựa chọn phù hợp trong sản xuất vụ đông xuân ở một số địa phương trong tỉnh.

Thu nhập trên 100 triệu đồng/năm từ trồng chanh tứ quý

Kinh tế nông nghiệp 31/01/2026 06:46

Với cách làm linh hoạt và biết cách chuyển đổi cây trồng, mô hình trồng chanh tứ quý của anh Đinh Văn Tuân, xóm Nà Kẻ, xã Minh Khai không chỉ đem lại thu nhập ổn định cho gia đình, mà còn cho thấy hướng đi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và nhu cầu thị trường.

Liên Sơn chuyển đổi cây trồng tạo đột phá cho nông nghiệp

Kinh tế nông nghiệp 30/01/2026 16:35

Từ những ruộng lúa kém hiệu quả, thu nhập bấp bênh, người dân xã Liên Sơn, tỉnh Lào Cai đã chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đưa các loại cây có giá trị kinh tế cao vào sản xuất theo hướng hàng hóa. Sự thay đổi này không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng đất mà còn tạo đột phá trong phát triển nông nghiệp, nâng cao thu nhập.

Quảng Ngãi hướng tới phát triển du lịch bền vững, khai thác hiệu quả tiềm năng

Kinh tế nông nghiệp 30/01/2026 16:34

Quảng Ngãi sở hữu hệ sinh thái đa dạng rừng, núi, sông, biển, đảo, tạo nền tảng phát triển du lịch đa loại hình theo hướng bền vững, dài hạn.

Nông dân Quảng Ngãi góp hàng tỷ đồng chung tay xây dựng nông thôn mới

Trong nước 30/01/2026 16:32

Năm 2025, nông dân Quảng Ngãi đóng góp hàng tỷ đồng, hàng chục nghìn ngày công xây dựng nông thôn mới, hỗ trợ giảm nghèo bền vững.

Phú Thọ: Chú trọng công tác quản lý giống vật nuôi, thức ăn chăn nuôi và bảo vệ môi trường

Kinh tế nông nghiệp 30/01/2026 11:17

Năm 2025, trong bối cảnh thời tiết diễn biến cực đoan, dịch bệnh trên đàn vật nuôi tiềm ẩn nhiều nguy cơ phức tạp, giá vật tư đầu vào phục vụ sản xuất chăn nuôi, thủy sản ở mức cao, song với tinh thần chủ động, quyết liệt và sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống, Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh Phú Thọ đã triển khai hiệu quả các nhiệm vụ được giao, nhiều chỉ tiêu đạt và vượt kế hoạch, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế nông nghiệp của tỉnh trong giai đoạn mới.

Phát triển bền vững ngành hàng rau màu

Kinh tế nông nghiệp 30/01/2026 10:09

Cùng với 3 nhóm sản phẩm chủ lực là cây ăn quả - thủy sản - lúa gạo, sản xuất rau màu cũng là ngành hàng có thế mạnh trong phát triển nông nghiệp của tỉnh Đồng Tháp.

Hà Tĩnh đẩy mạnh phong trào sản xuất lúa giảm phát thải

Trong nước 30/01/2026 09:59

Hà Tĩnh thúc đẩy tái cơ cấu sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn sản xuất giảm phát thải với chế biến, tiêu thụ, truy xuất nguồn gốc và tín chỉ các bon trong tương lai.

XEM THÊM