Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Chăn nuôi gà Minh Dư theo VietGAHP - Nâng chất lượng, nối dài chuỗi giá trị

Mô hình - Kinh nghiệm 28/10/2026 10:06

Mô hình chăn nuôi gà Minh Dư theo tiêu chuẩn VietGAHP do Trường ĐH Nông Lâm, ĐH Huế triển khai đã đạt hiệu quả kinh tế tăng 15,48% so với chăn nuôi đại trà...

Đà Nẵng: Xã Trà Vân phát triển sinh kế từ nông lâm nghiệp bền vững

Chuyển động xanh 26/10/2026 08:13

Đà Nẵng đang tập trung nguồn lực phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp tại xã Trà Vân, trong đó ưu tiên mở rộng diện tích dược liệu, phát triển cây quế và bảo vệ rừng, từng bước tạo sinh kế ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân miền núi.

Lâm Đồng phát triển vùng trồng Sâm Việt Nam, hướng đến sản xuất công nghệ cao

Mô hình - Kinh nghiệm 25/10/2026 12:29

Với lợi thế khí hậu phù hợp, nền tảng nông nghiệp công nghệ cao và sự tham gia của doanh nghiệp, Lâm Đồng đang từng bước bảo tồn, phát triển cây Sâm Việt Nam. Tuy nhiên, để hình thành chuỗi giá trị bền vững, địa phương vẫn cần tháo gỡ những khó khăn về nguồn giống, quy trình canh tác và chế biến sâu.

Người phụ nữ gieo mầm nhân ái từ xưởng đan len 'hạnh phúc'

Mô hình - Kinh nghiệm 24/10/2026 14:55

Chị Đỗ Thùy Linh tại thôn Đồng Chanh, phường Yên Tử mở xưởng đan móc len sợi, tạo việc làm cho các phụ nữ lớn tuổi và người dân tộc Dao Thanh Y, người có khiếm khuyết cơ thể, họ đã cùng nhau tạo nên những sản phẩm vô cùng đẹp và xinh động.

Đà Nẵng: Sơn Cẩm Hà khơi thông nguồn lực, tạo đà phát triển kinh tế

Mô hình - Kinh nghiệm 24/10/2026 14:50

Xã Sơn Cẩm Hà bứt phá kinh tế sau sáp nhập nhờ mô hình chính quyền 2 cấp, tối ưu ngân sách và đẩy mạnh hạ tầng nông thôn mới bền vững năm 2026.

Canh tác cà phê thông minh tại Đắk Hà: Cây khỏe, giữ quả tốt, giảm phát thải

Mô hình - Kinh nghiệm 23/10/2026 13:20

Sau một vụ áp dụng quy trình canh tác cà phê thông minh, các vườn mô hình tại xã Đắk Hà, tỉnh Quảng Ngãi, ghi nhận tỷ lệ rụng quả giảm 40,5%, số đốt cành dự trữ tăng 33% so với vườn đối chứng canh tác theo tập quán. Năng suất nhân dự kiến tăng 10,7%, lượng khí nhà kính phát thải trên mỗi tấn cà phê nhân ước giảm 19,4%.

Xã Quảng Trực phát huy lợi thế nông nghiệp, cửa khẩu để phát triển kinh tế vùng biên

Mô hình - Kinh nghiệm 22/10/2026 14:26

Nằm ở khu vực biên giới Việt Nam – Campuchia, xã Quảng Trực, tỉnh Lâm Đồng có nhiều tiềm năng phát triển nông nghiệp, thương mại và dịch vụ. Thời gian qua, địa phương từng bước cải thiện môi trường đầu tư, duy trì hoạt động giao thương qua cửa khẩu Bu P’răng, đồng thời xác định phát triển nông nghiệp bền vững, nâng cấp hạ tầng và tạo sinh kế cho người dân là những nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới.

Gia Lai: Ia Hrú phát huy thế mạnh, nâng tầm giá trị nông nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 22/10/2026 09:21

Với diện tích gieo trồng gần 8.900 ha cùng thế mạnh về cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và chăn nuôi, xã Ia Hrú đang từng bước phát huy tiềm năng sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy liên kết tiêu thụ nông sản, hướng đến nâng cao giá trị kinh tế và thu nhập cho người dân.

Tuyên Quang: Xã Cán Tỷ phát huy lợi thế nông nghiệp đặc sản, hướng tới phát triển bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 22/10/2026 09:13

Trong 9 tháng đầu năm 2026, xã Cán Tỷ tỉnh Tuyên Quang tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, trong đó nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân. Với định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển cây ăn quả đặc sản, cây dược liệu và gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm, địa phương từng bước khai thác lợi thế về điều kiện tự nhiên, tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững.

8X bỏ nghề thợ mộc, mạnh dạn đầu tư nuôi chồn hương, thu lãi hàng tỷ đồng mỗi năm

Mô hình - Kinh nghiệm 21/10/2026 14:52

Mạnh dạn chuyển hướng bằng mô hình nuôi chồn hương, sau hơn hai năm đầu tư, trang trại của gia đình anh Bùi Lý Chiến (36 tuổi, trú xóm Phượng Kỳ, xã Tân Kỳ, Nghệ An) đã lên khoảng 550 con, mang lại nguồn thu nhập ổn định và mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế tại địa phương.

Phát triển mô hình nuôi cầy vòi hương gắn với bảo tồn động vật hoang dã tại Huế

Mô hình - Kinh nghiệm 21/10/2026 14:46

Mô hình nuôi cầy vòi hương tại Khe Tre (Huế) đã mang lại hiệu quả kinh tế, nâng cao ý thức bảo tồn động vật hoang dã, bảo vệ tài nguyên rừng và sinh kế bền vững

Kiến Quốc phát triển vùng lúa rươi hữu cơ, nâng tầm giá trị nông sản Hải Phòng

Mô hình - Kinh nghiệm 19/10/2026 08:46

Từ lợi thế sinh thái đồng ruộng và phương thức canh tác thuận thiên, mô hình lúa rươi hữu cơ tại Kiến Quốc (Hải Phòng) đang từng bước khẳng định giá trị, mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững. Với diện tích được chứng nhận hữu cơ USDA của Mỹ, địa phương tiếp tục đặt mục tiêu mở rộng vùng sản xuất, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường tiêu thụ.

XEM THÊM