Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Cao Bằng: Từ nương ngô dốc đá đến vùng mắc ca hàng hóa bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 24/06/2026 14:16

Từ những nương ngô kém hiệu quả trên vùng đất dốc đá biên giới, nhiều hộ dân ở xã Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng đã mạnh dạn chuyển đổi sang trồng mắc ca. Không chỉ mang lại nguồn thu nhập cao hơn, cây mắc ca còn góp phần phủ xanh đất trống, nâng cao độ che phủ rừng và mở ra hướng phát triển nông - lâm nghiệp bền vững gắn với liên kết chuỗi giá trị cho đồng bào vùng cao.

Hoa trên triền núi

Multimedia 23/06/2026 17:49

Một đợt sương muối có thể xóa sạch thành quả của nhiều năm vun trồng. Một cơn mưa trái mùa có thể khiến cả vụ cà phê mất trắng. Trước những biến động ngày càng khắc nghiệt của khí hậu vùng cao, nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số ở Sơn La đang nỗ lực đi tìm lời giải cho bài toán sinh kế của mình.

Người phụ nữ theo đuổi chè hữu cơ trên đất Đường Hoa

Mô hình - Kinh nghiệm 23/06/2026 09:22

Bà Hà Ngọc Quỳnh, nghệ nhân làng nghề Việt Nam, người đã thổi hồn vào từng búp chè, đưa sản phẩm trà hữu cơ Đường Hoa - Quảng Ninh trở thành niềm tự hào không chỉ của quê hương mà còn của cả vùng đất Đông Bắc.

Phát triển cây sen gắn với chế biến sâu và du lịch trải nghiệm

Mô hình - Kinh nghiệm 22/06/2026 10:40

Không dừng lại ở sản xuất nguyên liệu, Quảng Trị đang từng bước xây dựng chuỗi giá trị cây sen theo hướng bền vững thông qua chế biến sâu, phát triển sản phẩm OCOP và du lịch trải nghiệm. Đây được xem là hướng đi giúp nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm và gia tăng thu nhập cho người dân địa phương.

Quảng Ninh: Nông nghiệp “Xanh - Hữu cơ - Tuần hoàn” trở thành trụ cột phát triển bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 21/06/2026 10:32

Thực hiện Kết luận số 219-KL/TW ngày 26/11/2025 của Bộ Chính trị, tỉnh Quảng Ninh đang đẩy mạnh cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, đặt mục tiêu trở thành hình mẫu về nông nghiệp xanh, hữu cơ, tuần hoàn, gắn với xây dựng nông thôn mới hiện đại và nâng cao đời sống nhân dân.

Tuyên Quang quyết tâm tìm hướng đi bền vững cho nông nghiệp hữu cơ

Mô hình - Kinh nghiệm 21/06/2026 10:26

Với không gian phát triển mới sau hợp nhất giữa hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang, cùng lợi thế lớn về sinh thái, lâm nghiệp, cây đặc sản và bản sắc vùng cao, Tuyên Quang đang đứng trước cơ hội quan trọng để tái định vị nông nghiệp hữu cơ. Tuy nhiên, để hướng đi này không dừng ở phong trào, địa phương cần lựa chọn đúng đối tượng, đúng vùng sản xuất, đúng mô hình tổ chức và đặc biệt phải gắn hữu cơ với thị trường, chứng nhận, truy xuất và thương hiệu.

Hiệu quả kinh tế từ mô hình canh tác cá - lúa ở HTX Vạn Phúc

Mô hình - Kinh nghiệm 20/06/2026 09:33

Mô hình canh tác cá - lúa kết hợp được các xã viên HTX Vạn Phúc, xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị triển khai hơn 15 năm qua, tạo ra thu nhập ổn định và công việc cho bà con nông dân nơi đây. Đồng thời, hệ sinh thái của cánh đồng được bảo vệ tốt hơn, hạn chế được tình trạng khai thác thủy sản tận diệt gây hại lúa…

Người nông dân xuất sắc và ước mơ “giáo dục sinh thái” cho mọi lứa tuổi

Mô hình - Kinh nghiệm 20/06/2026 09:15

Trong xu thế phát triển bền vững hiện nay, nông nghiệp không còn đơn thuần là ngành khai thác tài nguyên mà đã dịch chuyển mạnh mẽ sang tư duy kinh tế sinh thái và tuần hoàn. Tại thôn Kỳ Sơn, xã Kiến Hưng, thành phố Hải Phòng, mô hình trang trại tổng hợp rộng 10 ha của anh Vũ Văn Quân, sinh năm 1990, chính là một điểm sáng tiêu biểu cho tư duy đổi mới đó. Với những thành công xuất sắc trong việc làm chủ quy trình tuần hoàn tự nhiên và ứng dụng công nghệ vào sản xuất, anh Vũ Văn Quân đã vinh dự được bình chọn là một trong 63 “Nông dân Việt Nam xuất sắc năm 2025”.

Người phụ nữ dân tộc Dao làm giàu từ mô hình trồng lê theo tiêu chuẩn VietGAP

Mô hình - Kinh nghiệm 20/06/2026 09:07

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng gắn với ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất những năm gần đây đang tạo động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp ở nhiều địa phương miền núi tỉnh Cao Bằng. Trong đó, mô hình trồng lê vàng giống bản địa theo quy trình sản xuất VietGAP của gia đình bà Đặng Mùi Ghển, dân tộc Dao đỏ ở xóm Nặm Boóc, xã Nguyên Bình là một điển hình tiêu biểu. Từ những diện tích nương ngô cho hiệu quả kinh tế thấp trước đây, gia đình bà đã từng bước xây dựng thành công vườn lê cho thu nhập ổn định, góp phần nâng cao đời sống và mở ra hướng phát triển nền nông nghiệp an toàn, hiệu quả và bền vững trên địa bàn.

Đánh thức tiềm năng nông nghiệp bằng tư duy liên kết chuỗi

Mô hình - Kinh nghiệm 19/06/2026 15:14

Tận dụng quỹ đất dồi dào và lợi thế tự nhiên đặc thù, tỉnh Điện Biên đang thực hiện cuộc cách mạng trong nông nghiệp bằng cách thu hút các tập đoàn lớn đầu tư vào chế biến sâu. Việc chuyển dịch từ sản xuất manh mún sang chuỗi giá trị bền vững không chỉ là mục tiêu kinh tế mà còn là con đường ngắn nhất để nâng cao thu nhập, thay đổi diện mạo đời sống cho đồng bào các dân tộc nơi đây.

Cán bộ Hội Phụ nữ Gò Nổi lan tỏa yêu thương từ những bữa sáng bình dị

Mô hình - Kinh nghiệm 19/06/2026 15:04

Cán bộ Hội Phụ nữ Gò Nổi duy trì “Bữa sáng san sẻ yêu thương”, gây quỹ gần 120 triệu đồng, triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ thiết thực cho cộng đồng.

Mô hình nuôi chồn hương đạt hiệu quả kinh tế cao ở Hà Tĩnh

Mô hình - Kinh nghiệm 18/06/2026 11:22

Trại nuôi chồn hương của chị Phan Thị Hồng Trâm và chồng là anh Trần Đức Dũng, thôn Vĩnh Yên, xã Đức Lạng cũ (nay là xã Đức Đồng, tỉnh Hà Tĩnh) là một mô hình kinh tế mới khá thành công.

XEM THÊM