Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Người tiên phong chăn nuôi lợn sạch theo hướng an toàn sinh học

Mô hình - Kinh nghiệm 09/05/2026 08:50

Trong phong trào nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi của cả nước, ông Nguyễn Văn Thục ở tỉnh Ninh Bình được biết đến là một trong những điển hình tiêu biểu. Với tư duy đổi mới và mạnh dạn áp dụng khoa học kỹ thuật, ông đã xây dựng thành công mô hình chăn nuôi lợn sạch theo hướng an toàn sinh học, mang lại hiệu quả kinh tế cao và góp phần thay đổi cách làm nông nghiệp truyền thống.

Macca sẽ thành cây trồng chủ lực ở Lạng Sơn

Mô hình - Kinh nghiệm 08/05/2026 11:23

Hiện tỉnh Lạng Sơn có khoảng 1.075 ha macca, chủ yếu ở các khu vực Lộc Bình, Tràng Định, Gia Bình, Cao Lộc, Văn Lãng, trong đó, các giống macca chủ yếu có xuất xứ từ Australia và Trung Quốc.

Tận dụng phụ phẩm trứng để nâng hiệu quả nuôi tôm thẻ chân trắng

Mô hình - Kinh nghiệm 08/05/2026 11:14

Phụ phẩm trứng là nguồn nguyên liệu giàu cholesterol và phospholipid có sinh khả dụng cao, đáp ứng chính xác nhu cầu sinh lý của tôm thẻ chân trắng, đồng thời mở ra hướng đi bền vững thay thế các nguyên liệu biển truyền thống.

Lâm Đồng đề xuất phát triển khu thương mại tự do, tạo đột phá cho kinh tế nông nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 07/05/2026 08:01

Việc nghiên cứu xây dựng khu thương mại tự do (TMTD) tại Lâm Đồng đang được xem là một bước đi chiến lược nhằm tạo động lực mới cho phát triển kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Theo đề xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, mô hình này không chỉ phù hợp với định hướng phát triển chung mà còn mở ra nhiều cơ hội nâng cao giá trị nông sản và hội nhập thị trường quốc tế.

Người Dao Tiền từng bước làm chủ kỹ thuật nuôi gà chọi thả vườn

Mô hình - Kinh nghiệm 04/05/2026 16:10

Những năm gần đây, ngành chăn nuôi đối mặt với nhiều thách thức, khó khăn to lớn về các loại dịch bệnh, giá cả thị trường, việc làm chủ kỹ thuật, chủ động quy trình sản xuất trở thành yếu tố quyết định đến hiệu quả kinh tế. Trang trại chăn nuôi gà chọi của gia đình anh Bàng Văn Lâm tại thôn Lương Thiện, xã Lương Sơn, tỉnh Thanh Hóa là một ví dụ điển hình cho hướng đi này.

Khuyến nông chuyển hướng xanh: Nâng hiệu quả sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân

Mô hình - Kinh nghiệm 04/05/2026 10:44

Những năm qua, nhiều chương trình, dự án khuyến nông thực hiện thành công đã mở ra hướng sản xuất mới, hiệu quả ở các địa phương. Trên thực tế, mô hình sản xuất thí điểm áp dụng công nghệ cao, quy trình canh tác tiên tiến… giúp giảm chi phí đầu vào, tăng năng suất, chất lượng sản phẩm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Hiệu quả từ mô hình trồng dứa liên kết ở Thượng Đức

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2026 14:05

Tận dụng lợi thế thổ nhưỡng và khí hậu, người dân xã Thượng Đức, tỉnh Hà Tĩnh đã mạnh dạn phát triển mô hình trồng dứa liên kết với doanh nghiệp, bước đầu mang lại thu nhập cao, vượt trội so với nhiều cây trồng truyền thống.

Mô hình hữu cơ Xuân Nam: Hướng đi bền vững cho nông nghiệp Đà Nẵng

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2026 11:12

Mô hình hữu cơ Xuân Nam tại Đà Nẵng giúp nông dân tăng thu nhập, bảo vệ môi trường và xây dựng chuỗi sản xuất minh bạch, bền vững.

Quảng Trị: Hiệu quả mô hình sản xuất lúa chất lượng cao TH998 gắn với liên kết tiêu thụ

Mô hình - Kinh nghiệm 29/04/2026 15:28

Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị vừa phối hợp với HTX nông nghiệp Mỹ Lộc Thượng (xã Lệ Thủy) tổ chức hội nghị đầu bờ đánh giá hiệu quả mô hình sản xuất lúa chất lượng cao TH998 gắn với liên kết tiêu thụ…

Từ ruộng mặn Cà Mau vươn lên gạo ngon nhất miền Tây

Mô hình - Kinh nghiệm 29/04/2026 15:27

Sinh ra từ những vùng đất nhiễm mặn ven biển Cà Mau, giống lúa BL9 đã đi một hành trình đặc biệt, từ thử nghiệm trên mô hình lúa – tôm đến danh hiệu “gạo ngon nhất Đồng bằng sông Cửu Long” năm 2026. Không chỉ là câu chuyện về một giống lúa, BL9 còn mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp miền Tây nơi giá trị được tạo nên từ sự thích nghi với thiên nhiên.

Vụ Hè Thu - Mùa 2026: Nghệ An chủ động ứng phó với hạn hán, đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Mô hình - Kinh nghiệm 29/04/2026 09:18

"Địa phương nào thiếu quyết liệt trong chỉ đạo sản xuất để người dân bỏ ruộng nhiều, dịch bệnh phát sinh và gây hại nặng làm mất mùa cục bộ ảnh hưởng đến đời sống của Nhân dân thì Chủ tịch UBND xã, phường đó chịu trách nhiệm...”, Chỉ thị mới đây về việc tăng cường công tác chỉ đạo sản xuất trồng trọt vụ Hè Thu – Mùa năm 2026 nhấn mạnh.

Đồng Nai đẩy mạnh nông nghiệp hữu cơ, hướng tới gần 19.400 ha sản xuất bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 29/04/2026 09:11

Trong những năm gần đây, Đồng Nai đang nổi lên là địa phương tiên phong trong phát triển nông nghiệp hữu cơ, với tổng diện tích đạt gần 19.400 ha. Việc hình thành 11 vùng sản xuất tập trung không chỉ cho thấy bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy sản xuất mà còn mở ra hướng đi bền vững theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

XEM THÊM