Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Thái Nguyên: Hạt dẻ Ngân Sơn từng bước chinh phục thị trường

Mô hình - Kinh nghiệm 19/08/2026 16:32

Từ sản vật quen thuộc của vùng cao, hạt dẻ Ngân Sơn từng bước được chuẩn hóa sản xuất, phát triển theo hướng hữu cơ và nâng tầm thành sản phẩm OCOP.

Giải bài toán đưa hạt gạo chất lượng cao, phát thải thấp tiến sâu vào chuỗi giá trị

Nghiên cứu trao đổi 19/08/2026 10:28

Sau gần 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở ĐBSCL đã hình thành vùng chuyên canh quy mô lớn, bước đầu tạo chuyển biến về hiệu quả sản xuất và giảm phát thải. Tuy nhiên, liên kết theo chuỗi vẫn chưa tương xứng với quy mô vùng sản xuất, đặt ra yêu cầu chuyển từ mở rộng diện tích sang tổ chức vùng nguyên liệu, kết nối doanh nghiệp, thị trường và nguồn vốn.

Nam Hà Lâm Hà triển khai mô hình nuôi dê Boer theo hướng kinh tế tuần hoàn

Mô hình - Kinh nghiệm 19/08/2026 10:09

Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Nam Hà Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng đã phê duyệt chủ trương triển khai mô hình chăn nuôi dê Boer sinh sản theo hướng kinh tế tuần hoàn trong năm 2026. Mô hình có tổng kinh phí 144,1 triệu đồng, hỗ trợ 18 con dê giống cho 2 hộ dân tại thôn Hai Bà Trưng và thôn Ryông Tô.

Từ những ruộng lúa kém hiệu quả đến mô hình lúa - tôm bền vững

Nghiên cứu trao đổi 18/08/2026 15:15

Mô hình kết hợp trồng lúa - nuôi tôm thẻ chân trắng trên những diện tích đất lúa Hè Thu sản xuất kém hiệu quả đang mở ra hướng đi mới tại thành phố Huế...

Thành công từ phiên chợ quê đến hướng phát triển nông nghiệp bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 17/08/2026 15:24

Từ thành công của phiên chợ quê “Mì xưa – Mì sớm” lần thứ nhất, phường Hương An đang từng bước mở rộng không gian quảng bá sản phẩm địa phương, kết nối sản xuất

Tập huấn thâm canh trám đen, hướng tới vùng nguyên liệu gắn với tiêu thụ

Nghiên cứu trao đổi 17/08/2026 09:23

Trong hai ngày 14 và 15/8, Trung tâm Khuyến nông Nghệ An tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng thâm canh trám đen lấy quả tại xã Kim Bảng. Không chỉ chuyển giao kỹ thuật từ khâu giống, trồng, chăm sóc đến thu hái, bảo quản, lớp tập huấn còn hướng người dân tới tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, từng bước hình thành vùng nguyên liệu và liên kết tiêu thụ ổn định.

Lễ hội Thanh trà Huế 2026 - Từ “vị ngọt tiến vua” đến kinh tế xanh

Chuyển động xanh 16/08/2026 11:57

Khi nông nghiệp được kết nối với du lịch cộng đồng, văn hóa và dịch vụ, mỗi khu vườn sẽ tạo ra sản phẩm nông nghiệp và sẽ trở thành những không gian trải nghiệm

Nữ cán bộ Hội truyền lửa phong trào nông dân sản xuất giỏi

Mô hình - Kinh nghiệm 16/08/2026 11:51

Dáng người nhỏ nhắn, cách nói chuyện khiêm nhường và nụ cười luôn thường trực trên gương mặt khả ái, chị Chu Thị Yến, Chủ tịch Hội Nông dân xã Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, tạo cho người đối diện cảm giác thân thiện. Nhưng ít ai nghĩ, sau những giờ làm việc tại cơ quan, nữ cán bộ Hội ấy lại trở về nhà, cùng chồng tất bật với công việc ruộng vườn, chuồng trại. Với chị, phát triển kinh tế gia đình không chỉ nhằm nâng cao thu nhập, cải thiện cuộc sống mà còn là cách thiết thực để một cán bộ Hội “nói đi đôi với làm”. Qua đó tạo thêm niềm tin, động lực và sức lan toả trong Phong trào Nông dân thi đua sản xuất, kinh doanh giỏi, góp phần giúp hội viên nông dân trong xã phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững, từng bước vươn lên làm giàu chính đáng.

Thái Nguyên: Cây na mở hướng làm giàu trên vùng đất đồi

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:09

Trên những vùng đất đồi hiệu quả thấp, cây na đang mở hướng làm giàu cho người dân, đồng thời mở rộng đầu ra nhờ mạng xã hội và thương mại điện tử trên cả nước.

Kinh nghiệm chuyển đổi đất keo cằn cỗi sang trồng ổi lê Đài Loan hiệu quả

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:07

Từ đất keo cằn cỗi, mô hình ổi lê Đài Loan cho thu nhập 40 triệu/tháng, mở hướng nông nghiệp sinh thái bền vững.

Nâng tầm hạt gạo đặc sản Than Uyên từ chuỗi liên kết bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:02

Nằm giữa những dải núi cao trùng điệp của tỉnh Lai Châu, thung lũng Than Uyên từ lâu đã nổi tiếng là vùng đất nuôi dưỡng những giống lúa đặc sản thơm ngon, đậm đà vị núi rừng. Thông qua mô hình liên kết sản xuất gắn với xây dựng sản phẩm OCOP, hạt gạo Than Uyên không chỉ giữ vững được nguồn gen quý mà còn vươn xa, mang lại giá trị kinh tế cao và nguồn thu nhập ổn định cho nông dân địa phương.