Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Mở hướng phát triển kinh tế từ mô hình nuôi cua đồng thương phẩm

Mô hình - Kinh nghiệm 14/10/2026 09:45

Nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, mặt nước và đa dạng hóa các mô hình sản xuất nông nghiệp, xã Linh Hồ đang triển khai thí điểm mô hình nuôi cua đồng thương phẩm tại thôn Nặm Đăm. Mô hình bước đầu ghi nhận những tín hiệu tích cực, mở ra hướng phát triển sinh kế mới cho người dân địa phương.

Phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo vệ rừng và văn hóa Bru - Vân Kiều

Mô hình - Kinh nghiệm 13/10/2026 17:01

Bản Phúc Lộc phát triển sinh kế bền vững gắn với rừng FSC, phát huy vai trò phụ nữ Bru - Vân Kiều, khôi phục văn hóa truyền thống, mở hướng du lịch cộng đồng..

Nuôi hươu lấy nhung giúp người dân Phước Chánh tăng thu nhập

Mô hình - Kinh nghiệm 12/10/2026 16:55

Từ mô hình chăn nuôi hươu sao lấy nhung, người dân xã Phước Chánh (TP Đà Nẵng) từng bước có thêm nguồn thu, hướng đến phát triển kinh tế hộ và giảm nghèo bền vững. Việc tổ chức sản xuất gắn với hỗ trợ kỹ thuật, liên kết tiêu thụ đang tạo thêm cơ hội cho đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương.

Nông dân Đô Lương đưa chủ trương của Đảng vào cuộc sống

Chính sách 12/10/2026 11:39

Chủ trương của Đảng muốn đi vào cuộc sống phải bắt đầu từ những việc làm cụ thể, đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chính đáng của người dân. Với Hội Nông dân, điều đó càng có ý nghĩa thiết thực, khi đó nông dân không chỉ là đối tượng được tuyên truyền, vận động mà còn là lực lượng trực tiếp làm nên những đổi thay trong sản xuất, xây dựng nông thôn mới và phát triển quê hương.

Ngày hội Chăn nuôi - Thú y 2026: Kết nối doanh nghiệp, mở rộng cơ hội việc làm

Mô hình - Kinh nghiệm 10/10/2026 11:02

Ngày hội Chăn nuôi – Thú y 2026 kết nối sinh viên, nhà trường và doanh nghiệp, mở rộng cơ hội việc làm, thực tập, định hướng nghề nghiệp và phát triển bền vững

Thu nhập hàng trăm triệu đồng từ hiệu quả mô hình nuôi ốc của người đàn ông xứ Nghệ

Mô hình - Kinh nghiệm 10/10/2026 10:40

Từ việc tìm tòi, học hỏi kinh nghiệm trên các diễn đàn, hội nhóm và mạnh dạn chuyển đổi mô hình sản xuất, anh Trần Quyết Luyến (SN 1988, trú xã Tân An, tỉnh Nghệ An) đã phát triển mô hình nuôi ốc bươu đen, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình.

Làm giàu nhờ mô hình nuôi ong lấy mật của "lão nông" xứ Nghệ

Mô hình - Kinh nghiệm 09/10/2026 09:24

Hơn 40 năm cần mẫn với đàn ong, ông Võ Duy Quyên (SN 1960, trú xã Nghĩa Đồng, tỉnh Nghệ An) không chỉ tạo dựng kinh tế gia đình ổn định mà còn góp phần lan tỏa kinh nghiệm quý báu cho nhiều hộ dân trong vùng vươn lên thoát nghèo, làm giàu trên mảnh đất quê hương.

Làm giàu từ mô hình kinh tế tổng hợp của nông dân Phùng Văn Sướng

Mô hình - Kinh nghiệm 09/10/2026 09:02

Xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng những ngày này như khoác lên mình một màu xanh trù phú. Hai bên đường là những vườn rau xanh mướt, những giàn bí trĩu quả, xen giữa những ngôi nhà sàn bình dị và không ít những ngôi nhà xây khang trang. Ông Lưu Xuân Hoà, Trưởng xóm Quốc Tuấn phấn chấn giới thiệu về những đổi thay của quê mình: “Những thửa ruộng trước đây chủ yếu trồng ngô, với hiệu quả chưa cao, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi sang trồng rau màu thâm canh, kết hợp chăn nuôi và phát triển dịch vụ. Cách làm này không chỉ nâng cao giá trị sử dụng đất mà còn mở ra hướng sản xuất mới, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Nhiều hộ thu nhập từ vài chục triệu đến trăm triệu đồng mỗi năm, trong đó hộ ông Phùng Văn Sướng là một điển hình.

Tín hiệu tích cực từ mô hình nuôi gà thịt, tạo động lực thoát nghèo bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 08/10/2026 14:49

Nuôi gà thịt tại Phong Quảng cho tín hiệu tích cực, giúp hộ nghèo tạo sinh kế, nâng thu nhập, từng bước thoát nghèo bền vững và hướng đến phát triển bền vững...

Đà Nẵng mở hướng sinh kế mới từ lợi thế vùng cao

Mô hình - Kinh nghiệm 08/10/2026 14:39

Từ những diện tích rẫy trồng sắn, bắp hiệu quả thấp đến vùng dược liệu trên núi Ngọc Linh và những lồng cá giữa lòng hồ Sông Tranh 2, người dân miền núi Đà Nẵng đang từng bước chuyển đổi sinh kế dựa trên lợi thế tự nhiên của từng địa phương.

Nông nghiệp hàng hóa từ những vùng trồng có “địa chỉ”

Mô hình - Kinh nghiệm 08/10/2026 08:37

Từ những vườn bưởi Soi Hà ven sông, vùng cam Vĩnh Hảo, Hàm Yên đến những nương chè Shan tuyết ở Thông Nguyên hay vùng nguyên liệu nghệ của Hợp tác xã Nông lâm nghiệp tổng hợp Ngọc Sơn, một phương thức sản xuất mới đang từng bước hình thành ở Tuyên Quang. Đó là xây dựng vùng trồng có quản lý, sản xuất theo tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Không chỉ tạo ra sản phẩm an toàn, đồng đều hơn, cách làm này còn giúp nông sản có “địa chỉ”, từng bước đáp ứng yêu cầu của những thị trường ngày càng khắt khe và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Tp. Huế: Hội nông dân Phú Bài đổi mới hoạt động Hội từ Chi hội nghề nghiệp nuôi gà

Mô hình - Kinh nghiệm 07/10/2026 07:42

Phường Phú Bài lập Chi hội nghề nghiệp nuôi gà, tạo liên kết, chia sẻ kỹ thuật, nâng thu nhập, cải thiện đời sống, hướng chăn nuôi an toàn, hiệu quả, bền vững..

XEM THÊM