Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Biến mo cau thành sản phẩm xanh, tạo sinh kế cho người dân

Sản phẩm 10/09/2026 09:01

Từ mo cau bỏ đi, một hợp tác xã ở Tiên Phước phát triển sản phẩm xanh, góp phần giảm đồ dùng khó phân hủy và tạo thêm việc làm.

Sa nhân tím bén rễ Mường Quàng, mở sinh kế dưới tán rừng cho đồng bào Thái

Mô hình - Kinh nghiệm 09/09/2026 16:26

Sau những kết quả khả quan từ diện tích trồng thử nghiệm, cây sa nhân tím đang được xã Mường Quàng, tỉnh Nghệ An từng bước nhân rộng dưới tán rừng. Với lợi thế phù hợp điều kiện tự nhiên, chi phí chăm sóc không lớn và bước đầu có doanh nghiệp liên kết tiêu thụ, loại cây dược liệu này được kỳ vọng tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho đồng bào Thái vùng cao.

Hợp tác xã kiểu mới - Con đường đoàn kết đi tới ấm no, hạnh phúc

Nghiên cứu trao đổi 09/09/2026 09:57

Trong tiến trình đổi mới và phát triển kinh tế tập thể ở Việt Nam, mô hình HTX kiểu mới đang ngày càng khẳng định vai trò là một hướng đi đúng đắn, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường trong giai đoạn phát triển mới.

Nữ nông dân xuất sắc, bền bỉ "gieo" những mùa no ấm

Mô hình - Kinh nghiệm 09/09/2026 09:45

Một người dân ở Tổ dân phố Hoàng Tung, phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng nhiệt tình dẫn tôi đến tận con đường rẽ vào nhà bà Trần Thị Chung khi tôi tìm gặp bà - nữ hội viên nông dân vừa được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam công nhận danh hiệu “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm đổi mới” - năm 2026. Từ hai bàn tay trắng, bằng sự cần cù và nhạy bén trong tính toán làm ăn, vợ chồng bà Chung từng bước gây dựng mô hình kinh tế tổng hợp, mang lại doanh thu tiền tỷ mỗi năm. Thế nhưng, với nữ đảng viên, người nông dân xuất sắc này, niềm vui không chỉ làm giàu cho gia đình, mà còn sẵn sàng giúp đỡ những hộ có hoàn cảnh khó khăn, tạo điều kiện để họ phát triển sản xuất, có thêm cơ hội vươn lên trong cuộc sống.

Đà Nẵng: Đất khó hóa cơ hội, nông dân Thăng Bình tìm hướng làm giàu mới

Kinh tế nông nghiệp 07/09/2026 09:57

Từ những chân ruộng canh tác kém hiệu quả, vùng đất trũng thường xuyên ngập nước đến ao hồ bỏ trống, người dân xã Thăng Bình, TP Đà Nẵng đang tìm cách khai thác lợi thế sẵn có để phát triển những mô hình sản xuất mới, tạo thêm nguồn thu cho gia đình.

Ở tuổi 70 vẫn bền bỉ làm giàu từ vườn dẻ và đàn gà thả vườn

Mô hình - Kinh nghiệm 07/09/2026 09:49

Ở tuổi 70, ông Hoàng Văn Đồng, một cán bộ về hưu ở xóm Co Sầu 4, xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, vẫn ngày ngày cần mẫn với vườn dẻ và đàn gà thả vườn. Từ những cây dẻ đầu tiên được trồng trên mảnh đất bỏ hoang cách đây gần 30 năm, ông đã bền bỉ lao động từng bước gây dựng mô hình kinh tế gia đình hiệu quả, cho thu nhập trăm triệu mỗi năm.

Mở hướng sinh kế mới từ mô hình nuôi hươu lấy nhung tại xã A Lưới 3

Mô hình - Kinh nghiệm 06/09/2026 08:18

Nếu được tổ chức bài bản, mô hình nuôi hươu lấy nhung có thể trở thành một hướng sinh kế phù hợp, giúp người dân vùng cao từng bước nâng cao thu nhập...

Nâng tầm cây dẻ, hình thành chuỗi giá trị bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 06/09/2026 08:10

Từ cây trồng truyền thống gắn bó lâu đời với đất và người địa phương, cây dẻ đang được xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng xác định là một trong những cây trồng trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng hàng hoá. Phát huy lợi thế về thổ nhưỡng, khí hậu, chất lượng hạt dẻ thơm ngon, mang đặc trưng riêng, cùng tiềm năng kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm vào mùa thu hoạch, xã Trùng Khánh đang từng bước hình thành các vùng sản xuất tập trung phù hợp, xây dựng chuỗi giá trị ổn định, hướng tới nâng cao thu nhập cho người dân.

Malaysia tìm kiếm khả năng áp dụng mô hình của Trung Quốc nhằm gia tăng năng suất lúa gạo

Mô hình - Kinh nghiệm 04/09/2026 09:17

Trước tình trạng sản lượng lúa sụt giảm và tỷ lệ tự cung tự cấp gạo liên tục đi xuống, Malaysia đang nghiên cứu áp dụng mô hình “một mảnh đất – hai nguồn thu”, canh tác kết hợp lúa và tôm càng của Trung Quốc nhằm khai thác hiệu quả hơn diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp.

Nâng giá trị chăn nuôi từ chất lượng thức ăn và an toàn sinh học

Mô hình - Kinh nghiệm 04/09/2026 09:08

Sau hơn ba năm đưa sản phẩm ra thị trường, Công ty TNHH Sản xuất Thức ăn chăn nuôi Thành Đô cho biết chất lượng thức ăn của doanh nghiệp được khách hàng đánh giá tốt và duy trì ổn định. Trên nền tảng dây chuyền tự động hóa, nguyên liệu đầu vào được kiểm soát cùng dịch vụ tư vấn trực tiếp tại trang trại, công ty hướng tới tối ưu giá thành, giảm rủi ro dịch bệnh và nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

Lê xanh bén rễ trên núi đá Hòa An, mở hướng sinh kế mới

Mô hình - Kinh nghiệm 03/09/2026 10:40

Từ những nương ngô năng suất thấp, người dân vùng cao Hòa An đang chuyển sang trồng lê xanh, mở hướng nâng cao thu nhập và phát triển nông nghiệp bền vững.