Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Khánh Hòa phát triển chuỗi giá trị nha đam, nâng tầm nông sản vùng đất khô hạn

Mô hình - Kinh nghiệm 16/07/2026 10:36

Nha đam đang trở thành cây trồng chủ lực tại Khánh Hòa nhờ thích nghi tốt với khí hậu khô hạn, mang lại thu nhập cao và mở rộng chuỗi chế biến, xuất khẩu.

Giúp nông dân yên tâm sản xuất, làm giàu từ nông nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 15/07/2026 12:43

Nông sản liên tục rơi vào cảnh dư thừa, giá lao dốc khiến nông dân thua lỗ cho thấy sản xuất theo phong trào đã bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi chuyển mạnh sang tư duy thị trường

Độc đáo mô hình dế hữu cơ, làm du lịch ẩm thực

Mô hình - Kinh nghiệm 14/07/2026 06:57

Từ một mô hình chăn nuôi nhỏ ở thôn Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, trang trại nuôi dế Thiên An đang cho thấy hướng đi mới khi kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp hữu cơ, chế biến thực phẩm và trải nghiệm du lịch tại chỗ. Không chỉ bán dế thương phẩm, cơ sở còn mở cửa cho khách tham quan, tìm hiểu quy trình nuôi, thưởng thức các món ăn chế biến từ dế, qua đó tạo nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

“Cà phê doanh nhân” lan tỏa văn hóa phát triển, động lực tăng trưởng kinh tế hai con số

Trong nước 13/07/2026 08:42

Tại không gian Cà phê Bảo tàng Đắk Lắk (phường Buôn Ma Thuột), Sở Tài chính phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh tổ chức Chương trình “Cà phê doanh nhân” lần thứ 4 năm 2026 với chủ đề “Xây dựng văn hóa phát triển - Trụ cột cho tăng trưởng kinh tế hai con số”. Chương trình có sự tham dự của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thiên Văn cùng đại diện lãnh đạo các sở, ban, ngành, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh và đông đảo doanh nhân, doanh nghiệp trên địa bàn.

Khát vọng xanh trên vùng cao Quài Tở: Khi cà phê và mắc ca thắp sáng tương lai nông nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 13/07/2026 08:36

Từng là vùng đất gặp nhiều khó khăn trong canh tác truyền thống, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên hôm nay đang chứng kiến một cuộc bứt phá ngoạn mục nhờ chiến lược chuyển đổi cơ cấu cây trồng đồng bộ. Với sự xuất hiện của những nương cà phê bạt ngàn xen lẫn gốc mắc ca xanh mướt, địa phương không chỉ thay đổi tư duy sản xuất của đồng bào vùng cao mà còn định hình một hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, mở ra con đường thoát nghèo và vươn lên làm giàu chính đáng cho người dân nơi đây.

Chuyện người nông dân bền bỉ vượt khó “vun đắp” khát vọng làm giàu

Mô hình - Kinh nghiệm 11/07/2026 10:15

Bắt đầu khởi nghiệp chỉ bằng số vốn ít ỏi, nuôi vài con lợn cùng căn nhà cấp 4 đơn sơ, sau gần 30 năm bền bỉ lao động đầy gian nan, được đánh đổi bằng mồ hôi, nghị lực và khát vọng làm giàu chính đáng, vợ chồng ông Bế Văn Thuỵ, bà Vương Thị Loan ở xóm Nà Vạc, xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng đã xây dựng được mô hình kinh tế tổng hợp cho doanh thu hơn 1,6 tỷ đồng mỗi năm, lợi nhuận trên 600 triệu đồng. Không chỉ làm giàu cho gia đình, vợ chồng ông Thuỵ còn nhiệt tình chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, tích cực tham gia các hoạt động, phong trào ở địa phương. Những nỗ lực ấy được ghi nhận bằng danh hiệu “Hộ nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi” cấp tỉnh năm 2025 do Hội Nông dân tỉnh Cao Bằng trao tặng.

Tuyên Quang khai thác hiệu quả giá trị kinh tế dưới tán rừng

Mô hình - Kinh nghiệm 10/07/2026 16:30

Phát triển thảo quả, sa nhân tím và dược liệu dưới tán rừng đang giúp nhiều địa phương nâng cao thu nhập, gắn sinh kế với bảo vệ rừng bền vững.

Dray Bhăng ra mắt mô hình “cải tạo vườn tạp” kỹ thuật trồng cà phê thả ngọn

Mô hình - Kinh nghiệm 10/07/2026 09:49

Ban Thường vụ Hội Nông dân xã Dray Bhăng tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức lễ ra mắt mô hình điểm “cải tạo vườn tạp” gắn với kỹ thuật trồng cà phê thả ngọn tại vườn hộ gia đình tại (buôn Hra). Đây là hoạt động thiết thực nhằm chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và góp phần phát triển kinh tế nông hộ theo hướng bền vững.

Mô hình lạc hoa và lúa Ngọc Nương mở hướng nâng cao giá trị

Mô hình - Kinh nghiệm 09/07/2026 14:49

Mô hình trồng lạc hoa và lúa Ngọc Nương chất lượng cao tại xã Đường Hồng, tỉnh Tuyên Quang bước đầu đạt kết quả tích cực, mở triển vọng nhân rộng sản xuất và nâng cao thu nhập.

Người Cựu chiến binh gieo “mầm xanh” từ mô hình nông nghiệp bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 09/07/2026 11:10

Từ vùng đất Bom Bo, tỉnh Đồng Nai cựu chiến binh Lê Văn Cảnh đã xây dựng mô hình sản xuất đa cây trồng trên diện tích gần 15 ha. Không chạy theo những cơn “sốt” nông sản, ông lựa chọn hướng canh tác lâu dài, chú trọng chăm sóc đất, sử dụng vật tư hợp lý, tạo việc làm và hỗ trợ người dân cùng phát triển sinh kế.

Nữ nông dân làm giàu từ những mùa mía ngọt

Mô hình - Kinh nghiệm 09/07/2026 09:58

Có hẹn đến ba lần, tôi mới gặp được chị Lý Thị Duyên tại ngôi nhà ba tầng khang trang ở xóm Tà Lùng, xã Phục Hoà, tỉnh Cao Bằng. Lần này, khi tôi đến cũng vừa lúc chị Duyên từ nương mía trở về sau buổi chăm sóc cây. Những lần trước, khi thì chị tất bật với hơn 3 ha mía nguyên liệu, khi lại mải chăm sóc vườn vải thiều 200 gốc, hôm khác lại bận rộn với lứa tằm mới nuôi. Đón chúng tôi sau một buổi lao động, chị nở nụ cười hiền hậu rồi nói: "Làm nông là thế đấy, lúc nào cũng bận. Quanh năm hết việc này đến việc khác, muốn nghỉ cũng chẳng được”.

Xã Phục Hoà – Vùng đất biên cương giàu tiềm năng, khát vọng vươn lên

Mô hình - Kinh nghiệm 08/07/2026 18:28

Nằm ở phía Đông tỉnh Cao Bằng, xã Phục Hoà là vùng đất biên cương giàu truyền thống cách mạng, có vị trí chiến lược đặc biệt về kinh tế, quốc phòng – an ninh và đối ngoại. Được thành lập theo Nghị quyết số 1657/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trên cơ sở sáp nhập thị trấn Hoà Thuận, thị trấn Tà Lùng, xã Mỹ Hưng và xã Đại Sơn. Xã Phục Hoà bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ, vận hội lớn.

XEM THÊM