Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Thái Nguyên: Cây na mở hướng làm giàu trên vùng đất đồi

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:09

Trên những vùng đất đồi hiệu quả thấp, cây na đang mở hướng làm giàu cho người dân, đồng thời mở rộng đầu ra nhờ mạng xã hội và thương mại điện tử trên cả nước.

Kinh nghiệm chuyển đổi đất keo cằn cỗi sang trồng ổi lê Đài Loan hiệu quả

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:07

Từ đất keo cằn cỗi, mô hình ổi lê Đài Loan cho thu nhập 40 triệu/tháng, mở hướng nông nghiệp sinh thái bền vững.

Nâng tầm hạt gạo đặc sản Than Uyên từ chuỗi liên kết bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 15:02

Nằm giữa những dải núi cao trùng điệp của tỉnh Lai Châu, thung lũng Than Uyên từ lâu đã nổi tiếng là vùng đất nuôi dưỡng những giống lúa đặc sản thơm ngon, đậm đà vị núi rừng. Thông qua mô hình liên kết sản xuất gắn với xây dựng sản phẩm OCOP, hạt gạo Than Uyên không chỉ giữ vững được nguồn gen quý mà còn vươn xa, mang lại giá trị kinh tế cao và nguồn thu nhập ổn định cho nông dân địa phương.

Đà Nẵng triển khai mô hình nuôi bò sinh sản tại Trà Leng

Trong nước 13/08/2026 11:08

Đà Nẵng triển khai mô hình nuôi bò sinh sản năm 2026 tại Trà Leng, hỗ trợ 10 hộ dân phát triển chăn nuôi, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập.

Tp. Huế: Phường Dương Nỗ tăng cường liên kết sản xuất, phát triển nông nghiệp bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 09:30

Chiều 12/8/2026, UBND phường Dương Nỗ tổ chức Hội nghị triển khai các mô hình liên kết, hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và người dân trên địa bàn. Đây được xem là bước cụ thể hóa định hướng tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả kinh tế và hướng tới phát triển bền vững.

Người phụ nữ năng động làm giàu chính đáng trên mảnh đất quê hương

Mô hình - Kinh nghiệm 13/08/2026 09:06

Ngay từ sáng sớm, vợ chồng chị Hoàng Thị Mến, hội viên Chi hội Phụ nữ xóm Bó Luông trước đây, nay là xóm Hoà Chung, xã Phục Hoà, tỉnh Cao Bằng, đã có mặt trên vườn na. Những quả na vừa độ được anh chị lựa hái, cẩn thận xếp vào sọt để kịp đóng hàng gửi khách. Trên gương mặt của người phụ nữ gắn bó với nghề nông luôn ánh lên niềm vui và sự tự tin. Bằng đôi bàn tay cần cù cùng ý chí vươn lên, gia đình chị Mến đã xây dựng thành công mô hình kinh tế với các loại cây trồng, vật nuôi như trồng mía nguyên liệu, trồng na, nuôi trâu sinh sản, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Với tinh thần chịu khó, năng động, chị Mến trở thành một trong những hội viên phụ nữ tiêu biểu trong phát triển kinh tế ở địa phương.

Mác ca mở hướng phát triển kinh tế nông nghiệp hiệu quả, bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 12/08/2026 10:57

Từ những diện tích nương rẫy trước đây chủ yếu trồng ngô, dong riềng nhưng hiệu quả chưa cao, người dân một số xóm ở xã Quang Hán, tỉnh Cao Bằng đã đưa cây mác ca vào trồng thử nghiệm, bước đầu cho thấy sự phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu của địa phương. Với định hướng xây dựng vùng nguyên liệu phù hợp với tiềm năng, lợi thế, nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp, xã Quang Hán xác định mác ca là một trong những cây trồng có triển vọng phát triển, mang lại giá trị kinh tế và giá trị thương mại cao, góp phần thực hiện hiệu quả chương trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2026-2030 của địa phương.

Cải tạo đất phèn từ đầu vụ, nông dân An Giang hướng tới sản xuất lúa bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 11/08/2026 15:26

Mô hình “Hành trình Xanh - Đất khỏe, cây trồng khỏe” giúp nông dân An Giang chủ động cải tạo đất phèn, giúp cây lúa khỏe và nâng hiệu quả sản xuất bền vững hơn.

Nâng cao giá trị canh tác từ trồng dưa hữu cơ

Mô hình - Kinh nghiệm 11/08/2026 08:30

Từ diện tích đất trước đây chỉ trồng lúa với hiệu quả kinh tế thấp, gia đình chị La Thị Huyền, xóm Nà Mạ, xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng đã mạnh dạn chuyển đổi sang mô hình trồng dưa lưới và dưa chuột bao tử theo phương thức hữu cơ trong nhà màng. Không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định, mô hình còn mở ra hướng sản xuất nông nghiệp sạch, an toàn, thân thiện với môi trường, gắn sản xuất với phát triển du lịch.

Than Uyên (Lai Châu): Đổi mới tư duy sản xuất, nâng tầm giá trị nông sản địa phương

Mô hình - Kinh nghiệm 10/08/2026 16:19

Sự kết hợp đồng bộ giữa ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong trồng trọt, kiểm soát tốt dịch bệnh chăn nuôi và đẩy mạnh kinh tế lòng hồ đã giúp xã Than Uyên gặt hái nhiều kết quả vượt kế hoạch trong 6 tháng đầu năm 2026.

Đất khỏe, cây khỏe, người nông dân thêm niềm tin

Mô hình - Kinh nghiệm 06/08/2026 12:45

Từ vùng đất khó khăn, nông dân Võ Hoàng Lưỡng mạnh dạn đổi tư duy sản xuất, giảm chi phí, nuôi đất khỏe, nâng hiệu quả canh tác và thích ứng biến đổi khí hậu.

Hợp tác xã Nông sản Tân Việt Á – Nâng tầm giá trị miến dong Cao Bằng

Mô hình - Kinh nghiệm 05/08/2026 12:53

Có những sản phẩm nông nghiệp không chỉ đơn thuần là kết tinh của đất đai, khí hậu và bàn tay lao động, mà còn là kết quả của khát vọng đổi mới, của tư duy làm kinh tế hiện đại và sự bền bỉ xây dựng thương hiệu. Miến dong của Hợp tác xã (HTX) Nông sản Tân Việt Á, xóm Lang Môn, xã Minh Tâm, tỉnh Cao Bằng là một câu chuyện như thế. Từ một cơ sở sản xuất nhỏ với nhiều khó khăn ban đầu, đến nay, HTX đã từng bước hình thành chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ, đưa sản phẩm mang thương hiệu địa phương có mặt ở nhiều tỉnh, thành trong nước và từng bước chinh phục thị trường quốc tế.

XEM THÊM