Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Cần Thơ đẩy mạnh mô hình sử dụng phân bón hữu cơ

Chế phẩm sinh học 01/10/2026 13:36

Cần Thơ đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 80% số xã, phường có sản xuất chủ lực lúa, cây ăn quả và rau màu xây dựng mô hình sử dụng phân bón hữu cơ gắn với chuỗi giá trị. Đến năm 2050, thành phố phấn đấu có 50% diện tích trồng trọt sử dụng phân bón hữu cơ và 80% nguồn nguyên liệu sẵn có được sử dụng để sản xuất phân bón hữu cơ.

Tía tô bén rễ bạt ngàn bên sông Con, mở hướng làm giàu cho nông dân xứ Nghệ

Mô hình - Kinh nghiệm 01/10/2026 13:35

Với việc mạnh dạn đưa cây tía tô vào trồng tập trung, đồng thời đầu tư hệ thống chưng cất để chiết xuất tinh dầu, Hợp tác xã (HTX) trồng và chế biến xã Nghĩa Đồng, tỉnh Nghệ An đang mở ra hướng đi mới trong sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao giá trị.

Đà Nẵng: Xã Duy Xuyên lập Chi hội trồng sen, phát triển kinh tế tuần hoàn

Mô hình - Kinh nghiệm 01/10/2026 08:38

Hội Nông dân xã Duy Xuyên (Đà Nẵng) vừa ra mắt Chi hội trồng sen và tập huấn xử lý phụ phẩm nông nghiệp, mở ra hướng đi mới cho nền nông nghiệp tuần hoàn, bền vững.

Hiệu quả mô hình lúa - tôm và sức khỏe đất sau mỗi mùa vụ

Mô hình - Kinh nghiệm 30/09/2026 16:11

Tại buổi Lễ khởi động mô hình quản lý canh tác chính xác trong hệ thống sản xuất lúa - tôm diễn ra vào ngày 29/9/2026 ở HTX Hòa Phát, xã Hồng Dân, tỉnh Cà Mau, Bình Điền tham gia không chỉ cung cấp phân bón chuyên cho Lúa Tôm mà Bình Điền mong muốn đồng hành cùng các nhà khoa học từ IRRI để quản lý dinh dưỡng và theo dõi không chỉ năng suất vụ lúa, mà cả sự thay đổi của nền đất qua những vụ lúa – tôm tiếp theo.

Quảng Trị: Kiểm tra thực địa mô hình nuôi cá mú Trân Châu trong ao đất bằng thức ăn công nghiệp

Mô hình - Kinh nghiệm 30/09/2026 15:40

Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Trị vừa tổ chức đoàn kiểm tra thực địa mô hình nuôi cá mú Trân Châu trong ao đất bằng thức ăn công nghiệp do Công ty TNHH Đầu tư phát triển Nông nghiệp Hải Anh chủ trì thực hiện tại phường Đồng Hới.

Nuôi cá chình tuần hoàn - Hướng phát triển mới cho thủy sản nước ngọt tại Huế

Mô hình - Kinh nghiệm 30/09/2026 15:25

Ứng dụng công nghệ sinh học và hệ thống tuần hoàn trong nuôi cá chình sẽ kiểm soát tốt hơn các yếu tố môi trường, góp phần tiết kiệm nguồn nước trong sản xuất..

Từ quả chanh đến chuỗi giá trị tuần hoàn

Mô hình - Kinh nghiệm 28/09/2026 12:56

Từ chỗ chủ yếu bán chanh tươi, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Mỹ Long đang từng bước khai thác giá trị của cả quả chanh theo hướng khép kín. Quả đạt chuẩn được chọn phục vụ xuất khẩu, quả loại đưa vào chế biến, vỏ chanh chiết xuất tinh dầu, còn bã hữu cơ tiếp tục trở thành nguyên liệu sản xuất men vi sinh, phân bón và chế phẩm sinh học. Mô hình này mở ra hướng đi mới cho kinh tế hợp tác, khi giá trị nông sản được gia tăng từ toàn bộ chuỗi sản phẩm thay vì chỉ dựa vào sản lượng.

Dược liệu vùng cao Đà Nẵng tìm đường ra thị trường, mở sinh kế cho người dân

Sản phẩm 28/09/2026 12:53

Bên cạnh Sâm Ngọc Linh, nhiều sản phẩm từ dược liệu và sản vật núi rừng đang được các cơ sở sản xuất, người dân vùng cao Đà Nẵng đưa đến gần hơn với thị trường. Từ nấm lim xanh, linh chi, quế đến sơn tra, nhàu… mỗi sản phẩm mang theo câu chuyện về vùng nguyên liệu và mở thêm hướng tạo sinh kế cho người dân.

Vùng đồi keo “lột xác” nhờ chuyển hướng trồng ổi ứng dụng công nghệ cao

Mô hình - Kinh nghiệm 28/09/2026 12:51

Từ vùng đồi chỉ quen với cây keo cho hiệu quả kinh tế thấp, HTX Nông nghiệp Rừng Bảo ở xã Quế Sơn đã mạnh dạn chuyển đổi sang trồng ổi lê Đài Loan theo hướng ứng dụng công nghệ cao. Mô hình không chỉ tạo nguồn thu ổn định quanh năm còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp xanh, từng bước hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến du lịch trải nghiệm.

Tín dụng chính sách đồng hành cùng sinh kế xanh ở xã Phú Hồ

Mô hình - Kinh nghiệm 25/09/2026 16:30

Khi được sử dụng đúng mục đích, nguồn vốn sẽ giúp cho hộ gia đình có thêm điều kiện chủ động phát triển sinh kế, tạo việc làm tại chỗ và nâng cao thu nhập...

Thái Nguyên: Cây hồng không hạt giúp người dân Quảng Bạch tăng thu nhập

Mô hình - Kinh nghiệm 25/09/2026 16:26

Hồng không hạt đang trở thành cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao tại xã Quảng Bạch, tỉnh Thái Nguyên, với nguồn thu bình quân 6-8 tỷ đồng mỗi năm.

PVFCCo-Phú Mỹ: Khi những giá trị truyền thống hội tụ thành chuẩn mực phát triển bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 23/09/2026 16:16

Sau 22 năm kể từ khi chính thức tiếp nhận và vận hành Nhà máy đạm Phú Mỹ (21/9/2004 – 21/9/2026), hành trình của Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo-Phú Mỹ) không chỉ được ghi dấu bằng những sản phẩm phân bón, hóa chất hay kết quả sản xuất kinh doanh. Từ phân bón đến hóa chất, từ Nhà máy đến đồng ruộng, từ người lao động đến cộng đồng, từ phương thức quản trị đến chiến lược dài hạn, các giá trị truyền thống liên tục được bồi đắp qua hơn hai thập kỷ và hội tụ thành chuẩn mực phát triển bền vững.

XEM THÊM