Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Đặc khu Vân Đồn (Quảng Ninh): Thả giống mô hình nuôi cá chim vây vàng

Kinh tế nông nghiệp 04/06/2026 08:21

Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh tổ chức thả giống mô hình khuyến ngư: “Ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát và cảnh báo môi trường nuôi cá chim vây vàng bằng lồng HDPE theo tiêu chuẩn VietGAP” tại Đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh.

Du lịch nông thôn bước vào giai đoạn phát triển mới

Chuyển động xanh 03/06/2026 14:40

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành kế hoạch phát triển du lịch nông thôn giai đoạn 2026-2030 với nhiều nhiệm vụ trọng tâm như xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia, hoàn thiện bản đồ số du lịch nông thôn, phát triển các mô hình du lịch nông nghiệp và làng nghề, đẩy mạnh truyền thông, xúc tiến quảng bá trong nước, quốc tế và phát huy giá trị sản phẩm OCOP gắn với phát triển kinh tế nông thôn.

Trồng ớt hữu cơ - Hướng đi hiệu quả nâng cao thu nhập cho người dân

Mô hình - Kinh nghiệm 03/06/2026 08:41

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá, ứng dụng phương thức canh tác hữu cơ gắn với liên kết chuỗi giá trị được xem là hướng đi phù hợp, bền vững, mang lại hiệu quả kinh tế cao cho nông nghiệp địa phương. Tại xóm Nà Tẻng, xã Hoà An, tỉnh Cao Bằng, mô hình trồng ớt hữu cơ liên kết với Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường Hà Nội (DACE) đang phát huy hiệu quả trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Từ những diện tích đất trước đây canh tác các loại cây màu giá trị kinh tế thấp, người dân đã chuyển sang trồng ớt hữu cơ. Mô hình góp phần nâng cao giá trị sản xuất trên cùng đơn vị diện tích, tăng thu nhập, cải thiện sinh kế người dân và thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển theo hướng bền vững.

Đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật, xây dựng mô hình thâm canh lúa ST24 nâng cao hiệu quả sản xuất

Mô hình - Kinh nghiệm 03/06/2026 08:39

Nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất lúa, tăng thu nhập cho người dân và từng bước phát triển nền nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững, UBND xã Quảng Sơn, tỉnh Lâm Đồng đã ban hành kế hoạch triển khai xây dựng mô hình thâm canh lúa thuần ST24 thuộc Chương trình hỗ trợ địa phương sản xuất lúa theo Nghị định số 112/2024/NĐ-CP của Chính phủ giai đoạn 2025 – 2026.

Cà Mau triển khai kế hoạch sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt đến năm 2050

Biến đổi khí hậu 01/06/2026 15:56

UBND tỉnh Cà Mau vừa ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2050. Kế hoạch hướng tới chuyển đổi hệ thống sản xuất trồng trọt theo hướng phát thải thấp, nâng cao hiệu quả sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại và phát triển bền vững.

Thanh niên dân tộc Cơ Tu thành công với mô hình vườn cây ăn quả sạch

Mô hình - Kinh nghiệm 31/05/2026 17:54

Từ nghề thợ đá hoa cương, anh Trương Văn A Rin mạnh dạn trở về quê lập nghiệp, xây dựng mô hình cây ăn quả ứng dụng công nghệ cao, mang lại thu nhập ổn định và tạo việc làm cho lao động địa phương.

Phát triển cây trồng giá trị kinh tế cao, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp hàng hoá bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 31/05/2026 17:42

“Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá gắn với thị tường tiêu thụ ổn định, bền vững là hướng đi quan trọng nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai và nâng cao giá trị sản xuất. Xã Nguyên Bình (tỉnh Cao Bằng) đã tập trung đưa các loại cây có giá trị kinh tế cao như: quế, thuốc lá nguyên liệu, mía vàng bản địa cùng nhiều loại cây ăn quả đặc hữu: lê, thanh long, quýt, cam, bưởi… vào sản xuất, tạo bước chuyển rõ nét trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Từ những kết quả đạt được đã góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thực hiện hiệu quả mục tiêu giảm nghèo bền vững của địa phương”, bà Nông Thị Hoà, Chủ tịch UBND xã Nguyên Bình khẳng định.

Giữa hai vụ lúa ở Hải Phòng: Tận dụng "khoảng trống" sinh lời

Mô hình - Kinh nghiệm 29/05/2026 09:29

Vụ lúa hè thu vừa khép lại, các cánh đồng tại Hải Phòng bước vào quỹ thời gian trống từ 60 đến 75 ngày trước khi bước vào vụ đông xuân. Với tư duy canh tác hiện đại, nhà nông đất Cảng không để đất "ngủ đông" mà chủ động đưa cây màu ngắn ngày vào xen canh, biến khoảng thời gian chuyển giao này thành vụ sản xuất đem lại giá trị kinh tế cao, đồng thời cải tạo đất toàn diện.

Làm giàu từ măng tre tứ quý hữu cơ giữa đại ngàn Đồng Kho

Mô hình - Kinh nghiệm 29/05/2026 08:24

Giữa vùng đất màu mỡ của xã Đồng Kho, tỉnh Lâm Đồng, khu vườn tre tứ quý rộng hơn 2,3ha của ông Trần Đăng Thăng và vợ là bà Lê Thị Thu đang trở thành mô hình nông nghiệp hữu cơ được nhiều người tìm đến tham quan, học hỏi. Không phân bón hóa học, không thuốc trừ sâu, không chạy theo sản lượng bằng mọi giá, vườn tre của gia đình ông Thăng vẫn cho măng đều đặn quanh năm, mang lại nguồn thu ổn định từ việc bán măng thương phẩm và cây giống.

Phát cỏ thay phun thuốc - Cách làm mới giúp nhà vườn Lâm Đồng tăng giá trị nông sản

Nghiên cứu trao đổi 28/05/2026 14:50

Trong những năm gần đây, cùng với việc mở rộng diện tích và nâng cao chất lượng sản xuất nông nghiệp, nhiều nông dân tại tỉnh Lâm Đồng đã bắt đầu thay đổi phương thức canh tác theo hướng thân thiện với môi trường.

Sơn La phát triển lâm nghiệp đa giá trị, hướng tới tăng trưởng xanh vùng Tây Bắc

Chuyển động xanh 27/05/2026 09:33

Với diện tích rừng lớn cùng hệ sinh thái đa dạng, Sơn La đang chuyển mạnh từ tư duy bảo vệ rừng đơn thuần sang phát triển lâm nghiệp đa giá trị. Không chỉ chú trọng nâng cao độ che phủ và bảo tồn đa dạng sinh học, tỉnh còn thúc đẩy kinh tế dưới tán rừng, dịch vụ môi trường rừng, du lịch sinh thái và thị trường carbon nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.

Đẩy mạnh cơ cấu lại ngành nông nghiệp gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng

Mô hình - Kinh nghiệm 27/05/2026 08:19

Năm 2026, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk đứng trước yêu cầu tăng trưởng 5,86% trong bối cảnh toàn tỉnh đặt mục tiêu GRDP đạt từ 10% trở lên. Đây không chỉ là con số mang tính kỹ thuật mà còn là thách thức lớn, đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ trong tư duy quản lý, tổ chức sản xuất và khai thác hiệu quả các tiềm năng sẵn có. Tuy nhiên, chính áp lực này cũng trở thành động lực thúc đẩy toàn ngành chuyển mình theo hướng hiện đại, bền vững hơn.

XEM THÊM