Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Kinh tế nông nghiệp 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

Vườn phật thủ Bảo Hà vào vụ Tết, nông dân kỳ vọng mùa vàng cuối năm

Kinh tế nông nghiệp 26/01/2026 10:28

Những ngày giáp Tết Nguyên đán, khi nhu cầu trưng bày hoa quả phục vụ thờ cúng, trang trí tăng cao, các nhà vườn trồng cây cảnh, cây ăn quả đặc sản ở nhiều địa phương lại bước vào giai đoạn tất bật nhất trong năm. Tại xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, không khí lao động khẩn trương đang bao trùm các vườn phật thủ, loại quả được người dân ưa chuộng mỗi dịp Tết bởi hình dáng độc đáo, hương thơm bền lâu và ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Cổ Lũng đẩy mạnh liên kết trồng cây dược liệu Atiso

Kinh tế nông nghiệp 26/01/2026 09:25

Những năm trở lại đây, nhiều hộ dân tại thôn Son, xã Cổ Lũng đã liên kết với doanh nghiệp để trồng cây dược liệu Atiso. Nhờ sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và người dân trong việc trồng cây dược liệu đã tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho bà con nhân dân.

De Heus Việt Nam đẩy mạnh phát triển vùng nguyên liệu ngô tại Lâm Đồng

Kinh tế nông nghiệp 26/01/2026 09:03

Nhằm chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi trong nước, De Heus Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai chương trình “Trung tâm đào tạo và phát triển ngô làm thức ăn chăn nuôi” tại tỉnh Lâm Đồng. Chương trình được thực hiện thông qua sự phối hợp giữa De Heus Việt Nam, Công ty TNHH Fresh Studio Innovations Asia (Fresh Studio) và Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng, thuộc khuôn khổ hợp tác “Phát triển vùng sản xuất nguyên liệu thức ăn chăn nuôi tại khu vực Tây Nguyên”.

Bí quyết giúp nông dân Israel biến vùng đất khô cằn thành ốc đảo trù phú

Kinh tế nông nghiệp 22/01/2026 16:34

Giữa trung tâm Be’er Milka, miền Nam Israel, nằm ở khu vực trung tâm sa mạc Negev gần biên giới Ai Cập, có một người nông dân tâm huyết đã chọn con đường làm nông nghiệp theo cách khó khăn nhất - canh tác hữu cơ giữa sa mạc.

Từ hoa “tiến vua” đến sản phẩm OCOP 4 sao, cúc chi giúp nông dân Hải Phòng đổi đời

Kinh tế nông nghiệp 21/01/2026 14:50

Cúc chi – loài hoa dược liệu quý từng xuất hiện trong cung đình xưa – nay đang nở rộ trên cánh đồng xã Vĩnh Thịnh (TP Hải Phòng). Với cách làm bài bản từ khâu trồng, thu hái đến chế biến, cây cúc chi không chỉ mang lại thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân mà còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho địa phương.

Mỹ Thọ phát huy hiệu quả từ mô hình Sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp

Kinh tế nông nghiệp 21/01/2026 08:41

Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (Viện Khoa học kỹ thuật miền Nam trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp, UBND xã Mỹ Thọ tổ chức Hội thảo đầu bờ đánh giá mô hình Sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải.

Bỏ việc lương cao về quê khởi nghiệp với trái nhàu

Kinh tế nông nghiệp 21/01/2026 08:37

Bỏ công việc ổn định ở TPHCM, anh Khưu Văn Chương (xã Trần Văn Thời, Cà Mau) về quê khởi nghiệp từ trái nhàu - loại cây mọc nhiều ở vùng U Minh Hạ, lợi nhuận khoảng 2 tỷ đồng mỗi năm.

Trồng bí giống lấy hạt - hướng làm giàu của nhiều nông dân xã Yên Ninh

Kinh tế nông nghiệp 20/01/2026 15:23

Là một xã thuần nông, để nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp, mở hướng làm giàu, những năm gần đây, người dân xã Yên Ninh (Thanh Hóa) đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đặc biệt là đưa cây bí ngô (bí đỏ) giống lấy hạt vào sản xuất.

Nuôi cá trê thương phẩm - mô hình kinh tế nhiều tiềm năng ở Nghệ An

Kinh tế nông nghiệp 20/01/2026 09:01

Tiềm năng từ mô hình nuôi cá trê thương phẩm ở xã Nghĩa Lộc được kỳ vọng trở thành mô hình kinh tế bền vững trong định hướng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tại địa phương.

Lào Cai nở rộ mô hình nông nghiệp xanh

Kinh tế nông nghiệp 19/01/2026 10:59

Chung tay cùng tỉnh Lào Cai hiện thực hóa mục tiêu phát triển 'xanh, hài hòa, bản sắc và hạnh phúc', nhiều nông dân tỉnh Lào Cai đã chủ động xây dựng các mô hình nông nghiệp xanh. Qua đó, góp phần hình thành nền nông nghiệp hiện đại, bền vững, thân thiện với môi trường và gia tăng giá trị kinh tế.

Trồng dâu tây làm du lịch trải nghiệm

Kinh tế nông nghiệp 19/01/2026 05:25

Những năm gần đây, tại những xã vùng cao, mô hình trồng dâu tây gắn với du lịch trải nghiệm đang trở thành hướng đi mới trong phát triển kinh tế nông nghiệp.

Phúc Hòa: Chỉ đạo sát sao để có mùa vải ngọt

Kinh tế nông nghiệp 19/01/2026 05:24

Xã Phúc Hòa được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã: Phúc Hòa, Hợp Đức và Liên Chung của huyện Tân Yên (cũ), là địa phương có diện tích vải sớm lớn nhất tỉnh Bắc Ninh với gần một nghìn ha. Đây là cây trồng chủ lực, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế của xã, do đó Phúc Hòa luôn quan tâm, chỉ đạo sát sao, nhất là trong khâu chăm sóc để có những mùa quả bội thu.

XEM THÊM