Nghề nông Quảng Ngãi qua ca dao, dân ca: [Bài 1] Ai ơi chớ phụ nghề nông

Mô hình - Kinh nghiệm 30/04/2024 08:08

Lê Hồng Khánh

Theo dõi nnhc.vn trên

'Dĩ nông vi bản', nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Quảng Ngãi là một tỉnh nằm trong vùng duyên hải Nam Trung bộ, địa hình không bằng phẳng, bị chia cắt bởi những gò, đồi, các nhánh núi đâm ngang ra biển, độ dốc tương đối lớn, nghiêng từ tây sang đông. Các con sông ở đây đều phát nguyên từ vùng núi và cao nguyên phía tây, có lưu lượng lớn về mùa mưa, nhưng lại trở nên khô kiệt vào mùa nắng hạn. Những dải đồng bằng phù sa sông chạy song song với những đồng bằng hẹp đất bạc màu nằm dưới chân các dãy đồi thấp là tài nguyên chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp.

Cánh đồng lúa Cà Ty (xã Tịnh Trà, huyện Sơn Tịnh).

Chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực duyên hải miền Trung, hằng năm, có từ hai đến ba cơn bão đổ bộ trực tiếp và nhiều đợt áp thấp nhiệt đới kéo theo mưa lớn, gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, với đức tính cần cù, chịu khó, sáng tạo, người nông dân Quảng Ngãi đã biết khắc phục những bất lợi của thiên nhiên, chăm lo cấy cày, trồng trọt, đem lại cái ăn cái mặc, nuôi sống gia đình. “Dĩ nông vi bản”, nông nghiệp giữ một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế của địa phương, với sự đóng góp công sức của người nông dân qua nhiều thế hệ:

Ai ơi chớ phụ nghề nông

Đồng cao ruộng thấp ra công cấy cày

Chân bùn tay lấm càng hay

Bây giờ vất vả, có ngày phong lưu.[1]

Người Việt di cư vào Quảng Ngãi sinh sống, lập nghiệp, đem kỹ thuật nông nghiệp từ Bắc bộ và Bắc Trung bộ áp dụng ở vùng đất mới, đồng thời tiếp thu, kế thừa một số ưu điểm trong kỹ thuật canh tác của người Chăm. Một đặc thù rất rõ của nông nghiệp Quảng Ngãi trong lịch sử là gắn liền với quá trình di dân, khai khẩn đất hoang và xây dựng những công trình thuỷ lợi đặc sắc, mà nổi bật là những guồng xe nước trên sông Vệ, sông Trà Khúc.

Đầu thế kỷ XV, thời nhà Hồ, sau khi có đất Cổ Lũy động (Quảng Ngãi), nhà nước phong kiến đã ra lệnh đưa dân vào khai khẩn, cấp trâu bò để họ cấy cày. Từ khi vua Lê Thánh Tông thiết lập đạo thừa tuyên Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) đến thời các chúa Nguyễn, cư dân Việt tiếp tục di cư vào lập làng, khẩn đất.

Tuy là ngành sản xuất chính, nhưng do điều kiện về khí hậu, thời tiết, địa hình, kể cả điều kiện kỹ thuật thô sơ, nên sản xuất nông nghiệp ở Quảng Ngãi kéo dài rất lâu trong tình trạng chậm phát triển. Để có thể sinh tồn, người dân Quảng Ngãi đã phải lao động cực nhọc và chịu đựng cảnh thiếu thốn nhiều bề.

Trừ những trường hợp bất khả kháng như lụt bão, hạn hán, chẳng khi nào người nông dân chịu cho đất nghỉ. Quanh năm, suốt tháng, luân canh, xen canh, hết lúa đến khoai, hết khoai đến mía, hết mía đến bắp...

Do địa hình đồng bằng, gò đồi xen kẽ nên nhiều khi trên cùng một vùng mà nơi này gặt lúa, nơi kia cày ruộng, đằng trước phạt mía, đằng sau cuốc đất. Nhà nông chăm lo trồng tỉa nhưng vì phần lớn đất đai kém độ phì nên hàng năm thu hoạch không được bao nhiêu, thường dùng khoai, đậu ghế độn thêm vào cơm gạo mới đủ ăn.

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Sản phẩm chính của nông nghiệp Quảng Ngãi trong thời kỳ này là lúa, mía và các loại cây trồng khác như: mì, khoai lang, đậu phụng, dâu tằm...

Về thời vụ gieo trồng, người xưa đã biết dựa vào nông lịch để trồng các loại cây nông nghiệp trên từng vùng đất cao, đất thấp nên 4 mùa đều có gieo trồng, người làm nông ít khi rảnh rỗi.

Tháng Giêng thì lúa xanh già

Tháng hai lúa trổ, tháng ba lúa vàng

Tháng tư cuốc đất trồng lang

Tháng năm cày cuốc tiếng nàng hò lơ

Tháng sáu làm cỏ dọn bờ

Tháng bảy trổ cờ, tháng tám chín thơm

Gặt về đạp lúa phơi rơm

Mồ hôi đổi lấy bát cơm hàng ngày

Lúa khô giê sạch cất ngay

Chỗ cao ta để phòng ngày nước dâng

Mùa đông mưa bão nhiều lần

Nàng xay, chàng giã cùng ngân tiếng hò

Tháng mười cày cấy mưa to

Trông trời, trông đất cầu cho được mùa.

Ruộng trồng lúa thì có ruộng 1 vụ và ruộng 2 vụ. Các giống lúa trong thời kỳ này là ba trăng, trì trì, tàu núp, chiêm ngự, tám tháng (bát nguyệt)… Đây là những giống lúa địa phương có từ xa xưa, thích hợp với điều kiện tự nhiên của nhiều vùng, thường cao cây, gạo ngon nhưng năng suất thấp, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn. Ngoài ra, còn có các giống lúa như xâu chuỗi, lúa vung, lúa tiễn, lúa cự, lúa cúc, lúa bông rinh, nếp tiêu, nếp ngự...

Đật đầu mối công trình thủy lợi Thạch Nham.

Tùy theo địa hình và nguồn nước tưới mà cây lúa ở đồng bằng được gieo cấy vào nhiều vụ khác nhau trong năm. Thường thì tháng 2 gieo mạ cấy lúa bát ngoạt (nguyệt), tháng 8 cấy lúa tàu núp, tháng 10 cấy lúa ba trăng, bông rinh, tháng chạp cấy lúa trì trì. Đồng gieo thiếu nước thì ngâm hạt thóc giống cho chớm mầm rồi gieo trực tiếp lên ruộng; đồng lúa nước thì gieo hạt thóc đã ủ nảy mầm để thành những luống mạ, sau đó nhổ mạ đem cấy xuống ruộng nước:

Anh lấy vợ trước anh có con trước

Em lấy chồng sau em có con sau

Lúa đen trổ trước phơi màu

Trì trì trổ muộn hai màu giống nhau.

Ngoài lúa, các loại ngô (bắp), sắn (củ mì) và khoai lang cũng là nguồn lương thực của người dân Quảng Ngãi. Ngô, sắn và nhất là khoai lang được trồng ở khắp nơi trong tỉnh, tập trung ở các vùng đất xám bạc màu, đất cát pha ven biển. Khoai lang các loại là món hàng chủ lực ở chợ Đình (Sơn Tịnh). Làng Long Phụng (Mộ Đức) được biết đến với giống khoai nhiều tinh bột, thơm ngon có tiếng:

Củ lang mỏng vỏ đỏ da

Ai về Long Phụng theo ta thì về.

[1] Lê Hồng Khánh. “Ca dao Quảng Ngãi- sưu tầm, chọn lọc, chú giải, bình luận”, NXB Thông tin và Truyền thông, HN, 2014. (Những câu ca dao sử dụng trong bài viết đều trích từ cuốn sách này).

nongnghiep.vn

Tags:

nghề nông Quảng Ngãi

Bài liên quan

Nông dân Quảng Ngãi làm giàu từ nghề ươm cây giống

Mô hình - Kinh nghiệm 05/04/2025 13:32

Từ hộ trồng ớt nhỏ lẻ, ông Nguyễn Cư (xã Tịnh Châu, TP. Quảng Ngãi) đã vươn lên trở thành chủ cơ sở ươm cây giống quy mô lớn, cung ứng cho nhiều tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Không chỉ làm giàu cho bản thân, ông còn lan tỏa tri thức, hỗ trợ bà con nông dân sản xuất hiệu quả, từng bước cải thiện sinh kế bền vững từ chính mảnh đất quê hương.

CÁC TIN BÀI KHÁC

"Quả ngọt" từ tư duy liên kết và đổi mới giống

Mô hình - Kinh nghiệm 20/05/2026 11:18

Vụ lúa xuân 2026, Hà Tĩnh giành thắng lợi với năng suất lúa đạt cao, sản xuất từng bước chuyển đổi theo hướng canh tác bền vững, liên kết theo chuỗi giá trị. Kết quả này góp phần quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng GRDP ngành nông, lâm, thủy sản đạt trên 3% trong năm 2026.

Hỗ trợ 60.000 cây giống cà phê TRS1 cho nông dân tái canh

Mô hình - Kinh nghiệm 20/05/2026 09:12

Hội Nông dân phường Ea Kao phối hợp với Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2/9 Đắk Lắk tổ chức cấp phát 60.000 cây giống cà phê TRS1 cho nông dân trên địa bàn, góp phần hỗ trợ tái canh, nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển ngành cà phê theo hướng bền vững.

Đà Nẵng: Khởi sắc mô hình nuôi hươu sao liên kết chuỗi tại Khâm Đức

Mô hình - Kinh nghiệm 19/05/2026 15:30

Mô hình nuôi hươu sao tại xã Khâm Đức (Đà Nẵng) mang lại hiệu quả kinh tế cao, giúp nhiều hộ đồng bào thoát nghèo bền vững nhờ liên kết chuỗi giá trị.

Nông dân Ấn Độ mở rộng trồng việt quất bằng mô hình nhà kính hiện đại

Mô hình - Kinh nghiệm 19/05/2026 11:15

Ngành trồng việt quất tại Ấn Độ đang chuyển từ quy mô thử nghiệm sang thương mại hóa nhờ sự phát triển của nhà kính, hệ thống tưới chính xác và các giống việt quất ít cần lạnh. Xu hướng tiêu dùng thực phẩm lành mạnh cùng sự mở rộng của thương mại điện tử đang mở ra cơ hội lớn cho loại trái cây giá trị cao này.

Xây dựng người nông dân văn minh - nền tảng phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững

Mô hình - Kinh nghiệm 18/05/2026 05:35

Thực hiện nhiệm vụ của các cấp Hội Nông dân (HND) Việt Nam nhiệm kỳ 2023 – 2028 về xây dựng người nông dân Việt Nam văn minh, phát triển toàn diện, những năm qua, HND tỉnh Cao Bằng đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của một tỉnh miền núi còn nhiều khó khăn. Các phong trào, hoạt động đã tạo sức lan toả mạnh mẽ, nhận được sự hưởng ứng tích cực của các cấp Hội và đông đảo hội viên, nông dân trên địa bàn tỉnh. Qua đó đạt nhiều kết quả thiết thực, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho hội viên, nông dân, tạo chuyển biến rõ nét trong nhận thức và hành động của người nông dân trên địa bàn tỉnh.

Khám phá vườn chà là trĩu quả ở vùng biên giới Đồng Tháp

Mô hình - Kinh nghiệm 18/05/2026 05:25

Từ những cánh đồng lúa bấp bênh vì mùa nước nổi, nhiều nông dân vùng biên giới Hồng Ngự (Đồng Tháp) đã mạnh dạn chuyển sang trồng chà là Trung Đông. Những vườn chà là xanh tốt, sai trĩu quả không chỉ mang lại thu nhập cao mà còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp mới cho vùng đầu nguồn sông Cửu Long.

Thiên địch mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp hữu cơ tỉnh Lâm Đồng và khu vực Tây Nguyên

Mô hình - Kinh nghiệm 16/05/2026 16:21

Trong bối cảnh nông nghiệp công nghệ cao tại Tây Nguyên đang phát triển mạnh, bài toán về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chi phí sản xuất, suy thoái đất và ô nhiễm môi trường đang trở thành vấn đề được nhiều nông hộ quan tâm.

Chứng nhận hữu cơ EU - Bước ngoặt cho nông sản Trường Sơn

Tiêu chuẩn hữu cơ 15/05/2026 06:34

Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị, vừa chính thức được cấp chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn châu Âu (EU) - một dấu mốc quan trọng không chỉ đối với riêng HTX mà còn mở ra hướng đi bền vững cho ngành nông nghiệp địa phương. Sự kiện này cho thấy nỗ lực chuyển đổi mạnh mẽ từ sản xuất truyền thống sang nông nghiệp sinh thái, an toàn và hội nhập quốc tế.

Phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa gắn với cây trồng đặc sản địa phương

Mô hình - Kinh nghiệm 15/05/2026 06:26

Với địa hình đa dạng, khí hậu ôn hoà cùng điều kiện đất đai và nguồn nước thuận lợi, xã Trùng Khánh (tỉnh Cao Bằng) có nhiều tiềm năng và lợi thế để phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá gắn với các cây trồng đặc sản của địa phương như dẻ, thuốc lá nguyên liệu, dong riềng, lê giống bản địa và cây dược liệu. Qua thực tiễn sản xuất, các loại cây này đang từng bước khẳng định hiệu quả kinh tế, mở ra hướng phát triển bền vững, góp phần nâng cao thu nhập, ổn định sinh kế cho người dân. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Trùng Khánh xây dựng và triển khai Chương trình trọng tâm chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá, hình thành chuỗi giá trị ổn định giai đoạn 2025 – 2030”, Bí thư Đảng uỷ xã Trùng Khánh Nông Thị Trường khẳng định.

Tái cơ cấu nông nghiệp hiệu quả từ mô hình trồng chuối cao sản

Mô hình - Kinh nghiệm 14/05/2026 09:48

Tận dụng lợi thế đất bãi màu mỡ ven sông Hồng, người dân xã Phú Xuyên, thành phố Hà Nội đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển chuối cao sản theo hướng hàng hóa. Mô hình này không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho địa phương.

Sôi nổi buổi ra quân tổng vệ sinh toàn Công ty Supe Lâm Thao

Mô hình - Kinh nghiệm 13/05/2026 14:51

Công ty Cổ phần Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao đã tổ chức buổi ra quân tổng vệ sinh toàn Công ty trong không khí sôi nổi, thiết thực chào mừng Ngày Giải phóng miền Nam 30/4 và Ngày Quốc tế Lao động 1/5, đồng thời hưởng ứng Tháng Công nhân và Tháng hành động về An toàn, vệ sinh lao động năm 2026.

Ghép chanh vàng Mỹ lên gốc bưởi, mô hình mới cho hiệu quả kinh tế cao

Mô hình - Kinh nghiệm 11/05/2026 08:23

Với ưu điểm dễ trồng, cho quả quanh năm và giá trị kinh tế cao, cây chanh vàng Mỹ đang được nhiều hộ dân xã Cẩm Tân, tỉnh Thanh Hóa mạnh dạn đưa vào sản xuất. Đặc biệt, kỹ thuật ghép mắt lên gốc bưởi giúp cây sinh trưởng tốt, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả canh tác.

XEM THÊM