Tài nguyên thiên nhiên là những dạng vật chất hiện diện xung quanh con người, chúng tồn tại từ thuở sơ khai và vẫn còn tiếp diễn trong tương lai mà con người có thể khai thác sử dụng. Ảnh minh hoạ

Trong tình hình biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gay gắt, mối quan hệ giữa tài nguyên thiên nhiên và sự phát triển kinh tế không còn là câu chuyện “khai thác bao nhiêu”, mà là “khai thác như thế nào, cho ai và đến mức nào”. Trước hết, không thể phủ nhận vai trò nền tảng của tài nguyên thiên nhiên đối với tăng trưởng kinh tế. Ở giai đoạn đầu phát triển, nhiều quốc gia dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên để tạo nguồn thu, tích lũy vốn và hình thành các ngành công nghiệp cơ bản.

Nông nghiệp dựa vào đất đai, nước và khí hậu; công nghiệp dựa vào khoáng sản, năng lượng; thương mại biển dựa vào vị trí địa lý và tài nguyên đại dương. Đối với các nước đang phát triển như Việt Nam, tài nguyên thiên nhiên còn là “lợi thế so sánh” giúp tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua xuất khẩu nông sản, khoáng sản, thủy sản và năng lượng.

Tuy nhiên, tài nguyên thiên nhiên không phải là nguồn lực vô hạn. Khai thác thiếu kiểm soát có thể mang lại tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhưng để lại hệ lụy nặng nề trong dài hạn. Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia giàu tài nguyên nhưng lại rơi vào “lời nguyền tài nguyên”: kinh tế phụ thuộc vào khai thác thô, công nghiệp chế biến kém phát triển, môi trường suy thoái, bất bình đẳng gia tăng và năng lực đổi mới sáng tạo bị thui chột. Khi tài nguyên cạn kiệt hoặc giá cả thế giới biến động, nền kinh tế dễ rơi vào khủng hoảng.

Mối quan hệ giữa tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế vì vậy mang tính hai mặt. Một mặt, tài nguyên là đầu vào quan trọng cho sản xuất và tăng trưởng. Mặt khác, nếu không được quản lý bền vững, chính tài nguyên lại trở thành rào cản cho phát triển lâu dài. Rừng bị tàn phá làm gia tăng thiên tai, xói mòn đất và mất sinh kế; nguồn nước ô nhiễm làm tăng chi phí y tế và giảm năng suất lao động; khai thác khoáng sản ồ ạt gây sụt lún, ô nhiễm và xung đột xã hội. Những chi phí này thường không được tính đầy đủ trong GDP, nhưng lại “ăn mòn” chất lượng tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, tư duy phát triển dựa trên khai thác tối đa tài nguyên đang dần nhường chỗ cho mô hình phát triển dựa trên hiệu quả sử dụng tài nguyên và giá trị gia tăng. Tài nguyên thiên nhiên không chỉ được xem là “nguồn để lấy”, mà còn là “tài sản cần bảo toàn và gia tăng giá trị”. Điều này đòi hỏi chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, từ khai thác đơn ngành sang kinh tế tuần hoàn, từ tăng trưởng số lượng sang tăng trưởng chất lượng.

Một khía cạnh quan trọng khác trong mối quan hệ này là vai trò của thể chế và chính sách. Cùng một nguồn tài nguyên, nhưng kết quả phát triển kinh tế có thể rất khác nhau tùy thuộc vào cách quản trị. Những quốc gia xây dựng được thể chế minh bạch, chính sách phân bổ lợi ích công bằng, đầu tư nguồn thu từ tài nguyên vào giáo dục, khoa học – công nghệ và hạ tầng thường biến tài nguyên thành “bệ phóng” cho phát triển bền vững. Ngược lại, quản lý lỏng lẻo, lợi ích nhóm và khai thác ngắn hạn sẽ khiến tài nguyên trở thành gánh nặng cho nền kinh tế.

Đối với Việt Nam, mối quan hệ giữa tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Sau nhiều thập kỷ tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và mở rộng đầu tư, những giới hạn đã bộc lộ rõ: tài nguyên suy giảm, môi trường chịu áp lực lớn, biến đổi khí hậu tác động ngày càng nghiêm trọng. Điều này đặt ra yêu cầu phải tái định vị vai trò của tài nguyên trong chiến lược phát triển quốc gia.

Phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế carbon thấp chính là hướng đi nhằm tái cân bằng mối quan hệ giữa tài nguyên và tăng trưởng. Thay vì coi bảo vệ môi trường là “chi phí”, mô hình này xem tài nguyên và hệ sinh thái là nguồn vốn tự nhiên cần được đầu tư, phục hồi và khai thác thông minh. Năng lượng tái tạo, nông nghiệp sinh thái, du lịch bền vững, công nghiệp chế biến sâu và công nghệ môi trường không chỉ giúp giảm áp lực lên tài nguyên, mà còn mở ra những động lực tăng trưởng mới.

Ở cấp độ doanh nghiệp, mối quan hệ giữa tài nguyên và phát triển kinh tế thể hiện qua trách nhiệm sử dụng tài nguyên hiệu quả và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường. Doanh nghiệp không còn chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ, mà bằng khả năng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và tạo giá trị bền vững. Ở cấp độ cộng đồng, người dân vừa là đối tượng hưởng lợi, vừa là chủ thể bảo vệ tài nguyên thông qua các mô hình sinh kế xanh, hợp tác xã bền vững và kinh tế địa phương.

Tài nguyên thiên nhiên và sự phát triển kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ, tương tác hai chiều và mang tính quyết định đối với tương lai phát triển của mỗi quốc gia. Khai thác tài nguyên là cần thiết, nhưng khai thác như thế nào để không đánh đổi môi trường, công bằng xã hội và cơ hội của các thế hệ mai sau mới là câu hỏi cốt lõi. Phát triển bền vững không phải là từ bỏ tài nguyên, mà là sử dụng tài nguyên một cách thông minh, có trách nhiệm và gắn với đổi mới sáng tạo. Chỉ khi đó, tài nguyên thiên nhiên mới thực sự trở thành nền tảng lâu dài cho một nền kinh tế thịnh vượng và bao trùm./.