Khởi động "thời kỳ vàng son" sâm Ngọc Linh - Kỳ 2: Giấc mơ xây dựng "thủ phủ" sâm Việt Nam

Tại Hội nghị triển khai Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”, địa phương đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác 09 doanh nghiệp lớn với tổng vốn cam kết đầu tư hơn 5.000 tỷ đồng. (Ảnh: Cáp Vương)

Hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia

Tầm nhìn quốc tế của tỉnh Quảng Nam (cũ) được thể hiện rõ qua việc phối hợp với Bộ Y tế triển khai Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”, từ đó mở rộng kênh xuất khẩu và tiến tới chinh phục các thị trường khó tính. Theo Nghị quyết số 40-NQ/TU ngày 18/11/2024, khi đó tỉnh Quảng Nam (cũ) đặt mục tiêu đạt 8.400 ha diện tích trồng sâm vào năm 2030, 10.000 ha vào năm 2035, và hướng đến năm 2045 trở thành trung tâm cung ứng Sâm Ngọc Linh quy mô lớn nhất cả nước, với chuỗi giá trị chế biến - thương mại - dịch vụ tích hợp sâu.

Để bắt đầu xây dựng vùng trồng sâm cần có quy trình cụ thể, bài bản. Quy trình trồng bắt đầu từ khâu chọn giống, hạt thu từ cây mẹ 4-5 năm tuổi, ươm trong bầu 12-18 tháng trước khi xuống đất. Mật độ phổ biến từ 20.000-25.000 cây/ha, rải đều dưới tán rừng già. Khu trồng được rào kín, trải lớp lá mục giữ ẩm, và thiết kế hệ thống thoát nước tránh úng cục bộ, đây là nguyên nhân chính gây bệnh thối củ (nỗi lo lớn nhất của người trồng Sâm). Khi thu hoạch, người trồng phải dùng dao nhỏ khoét đất để tránh làm dập rễ và mất nhựa.

Địa phương đang từng bước xây dựng chuỗi cung ứng và hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh để Sâm Ngọc Linh tiến sâu vào chuỗi sản xuất, chế biến và thương mại hóa, với tham vọng trở thành sản phẩm chủ lực của vùng Nam Trà My, Tu Mơ Rông... Hành trình này không chỉ đòi hỏi kỹ thuật trồng trọt đạt chuẩn mà còn là sự phối hợp chặt chẽ giữa nông dân, doanh nghiệp và các chuyên gia để bảo đảm chất lượng và giá trị y học.

Tại hội nghị triển khai Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”, Tổng Giám đốc Công ty Dược OPC Phạm Thị Xuân Hương cho rằng phát triển một trung tâm công nghiệp dược liệu là hoàn toàn đúng đắn, bởi mỗi doanh nghiệp đầu tư riêng lẻ thì không tạo thành chuỗi. OPC cam kết sẽ triển khai vùng trồng ứng dụng công nghệ cao, đồng thời thu mua đầu ra cho người dân cũng như sẽ đầu tư nhà máy chiết xuất hoạt chất tại Quảng Nam.

Từ vùng cao Nam Trà My, từng củ sâm được chăm chút như báu vật, nhưng để nguồn “vàng đỏ” này vươn xa, chuỗi cung ứng vẫn cần một hệ thống chế biến - bảo quản - phân phối đồng bộ, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái và tiêu thụ tại chỗ như hiện nay. “Việc phát triển trung tâm công nghiệp dược theo hướng hiện đại, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu là hướng đi cấp thiết, đặc biệt ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên, nơi có điều kiện thổ nhưỡng phù hợp và diện tích dược liệu lớn”, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định.

Song song với việc liên kết vùng, đa dạng hóa sản phẩm cũng được chú trọng, từ các sản phẩm truyền thống đến hiện đại, từ thị trường nội địa đến xuất khẩu. Hiện nay, tại Đà Nẵng chỉ mới có hơn 10 doanh nghiệp tham gia thu mua và chế biến sâm Ngọc Linh. Thời gian tới, thành phố sẽ tập trung thu hút các doanh nghiệp lớn để đầu tư sản xuất kết hợp chế biến sâu, tạo ra nhiều dòng sản phẩm đa dạng và nâng cao giá trị thương hiệu.

Để vận chuyển nguyên vật liệu lên vườn sâm, mỗi chủ vườn phải tính theo kg – nhân công cõng hàng lên vườn sẽ tùy theo quãng đường mà tính tối thiểu 10.000 VNĐ/kg hàng. (Ảnh: Cáp Vương)

Bài toán hạ tầng, vốn, kỹ thuật, tiêu chuẩn hóa và quản lý

Với địa hình đặc thù, hiểm trở, giao thông cách trở khiến vùng núi Ngọc Linh gần như tách biệt với thế giới bên ngoài. Sự khắc nghiệt của địa hình vô tình trở thành “tấm lá chắn” tự nhiên, bảo vệ loài sâm khỏi tình trạng khai thác ồ ạt trong nhiều thập kỷ, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít trở ngại cho việc mở rộng diện tích trồng và nhân giống.

Dù sở hữu tiềm năng kinh tế khổng lồ, Sâm Ngọc Linh vẫn đang phải đối diện với muôn vàn thách thức trên con đường từ rừng già Nam Trà My ra thị trường toàn cầu. Các nhà nghiên cứu gọi đây là “nghịch lý vùng lõi”: Nơi hội tụ những điều kiện sinh trưởng lý tưởng lại thường là vùng hạ tầng yếu kém, thiếu kết nối thị trường và dịch vụ hậu cần. Chính nghịch lý này đặt ra những bài toán hết sức phức tạp cho nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

Hạ tầng khó khăn chính là rào cản đầu tiên và rõ ràng nhất. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Nam năm 2024, toàn bộ vùng quy hoạch 15.000 ha tại Nam Trà My chỉ có chưa tới 10% diện tích tiếp cận được đường vận chuyển cơ giới; phần còn lại phụ thuộc vào đường mòn, vận chuyển gùi hoặc xe máy độ chế, mất 3-5 giờ từ vườn ra điểm tập kết. Hệ thống điện lưới chưa phủ tới các khu trồng, người dân phải sử dụng thủy điện nhỏ hoặc máy phát xăng. Điều này khiến việc triển khai các thiết bị IoT, camera giám sát và hệ thống tưới tự động gặp nhiều hạn chế...

Chủ vườn sâm Bảo Đặng chia sẻ một góc nhìn thực tế: “Trồng sâm mà đường sá khó khăn, mùa mưa đi lại bất tiện thì chi phí tăng rất nhiều. Đầu tư cho sâm không chỉ là tiền giống, mà còn phải tính đến việc bảo vệ, đường vận chuyển, thậm chí nuôi quân túc trực trên núi”. Có thể thấy rõ rằng hạ tầng yếu không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn trực tiếp tác động đến chi phí và hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Thêm nữa, vấn đề vốn cũng là một rào cản lớn. Theo Trung tâm Sâm Ngọc Linh Nam Trà My, chi phí đầu tư ban đầu để trồng 1 ha sâm chuẩn kỹ thuật GACP-WHO dao động từ 1,2-1,5 tỷ đồng, bao gồm giống, rào chắn, công lao động và chăm sóc trong 3 năm đầu. Đối với hộ nhỏ, số vốn này là quá lớn. “Nếu có vốn lớn như các công ty thì mới thấy được hiệu quả lâu dài, còn các hộ đơn lẻ thì…” - Anh Hồ Văn Riêu, hộ đồng bào trồng sâm tại tại Thôn 5, Trà Linh ngập ngừng chia sẻ.

Người trồng sâm kiểm tra từng khâu từ chọn giống, ươm hạt đến quản lý mật độ trồng và hệ thống thoát nước. Trong ảnh: Anh Hồ Văn Riêu tại vườn sâm chung của Thôn (Ảnh: Cáp Vương)

Không chỉ vốn và hạ tầng, tỷ lệ rủi ro sinh học của Sâm Ngọc Linh cũng cao hơn nhiều loại cây dược liệu khác. Qua 3 năm theo dõi (2022, 2023 và 2024), tỉnh Quảng Nam (cũ) nhận thấy, tỷ lệ cây sâm Ngọc Linh di thực phát triển năm thứ nhất ở các mô hình từ 1-65,6%; năm thứ hai từ 4,3-41,5%; đến năm thứ 3 chỉ còn từ 0-8,6%. Tỷ lệ cây sâm Ngọc Linh phát triển giảm dần, theo chia sẻ thực tế của người dân thì tỷ lệ hao hụt này chủ yếu do bệnh thối củ, sâu hại và hiện tượng “ngủ đông” kéo dài. Một số cây dù còn sống nhưng chậm phát triển, làm giảm giá trị thương phẩm.

Chủ vườn sâm Bảo Đặng thất thần bên cây sâm vừa bị thối củ. (Ảnh: Cáp Vương)

Ngoài ra, vấn đề hay mắc phải của sâm là tình trạng mất trộm, sâu bệnh, chuột vàng ăn hạt sâm. Dù người dân đặt bẫy đá, rào chắn, giăng lưới... nhưng “chuột quý tộc” cắn phá Sâm Ngọc Linh luôn là nỗi lo lớn nhất và thường trực.

Từ thực trạng này, có thể thấy rằng việc bảo quản sau thu hoạch cũng là một yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm. Sâm tươi nếu không sơ chế hoặc bảo quản lạnh kịp thời sẽ mất nước và giảm hàm lượng saponin. Một số doanh nghiệp đã đầu tư nhà sấy nhiệt độ thấp và kho lạnh, nhưng quy mô vẫn nhỏ lẻ, tự phát. Phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ dưới dạng tươi, phụ thuộc vào các phiên chợ sâm định kỳ tại địa phương...

Chung quy lại, sự thiếu nhất quán trong chuẩn hóa chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chứng minh dược tính đã cản trở Sâm Ngọc Linh tiếp cận thị trường quốc tế, dù loại sâm này có tiềm năng không kém cạnh các dòng sâm nổi tiếng của Hàn Quốc hay Nhật Bản. Giải bài toán này, CTCP công nghệ Magentiz với App Chăm sóc, quản lý Sâm Ngọc Linh cho phép mỗi cây sâm được gắn mã QR định danh riêng biệt, giúp giám sát toàn bộ quá trình từ trồng, chăm sóc, thu hoạch đến kiểm định và giao nhận. Nhờ đó, toàn bộ dữ liệu vòng đời cây sâm được lưu trữ minh bạch, phục vụ việc truy xuất nguồn gốc và nâng cao độ tin cậy sản phẩm.

Hạt Sâm Ngọc Linh được bọc lưới cẩn thận để tránh côn trùng phá hại, bảo vệ khả năng sinh sản và giữ nguồn giống chất lượng cao. (Ảnh: Trần Trung)

Chiến lược nâng tầm giá trị Sâm Ngọc Linh trong kỷ nguyên mới

Tại hội nghị công bố quyết định về phê duyệt Đề án hình thành Trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia diễn ra ngày 10/5/2025, nhiều ý kiến cho rằng Quảng Nam (cũ) hội tụ điều kiện thuận lợi về tài nguyên, khí hậu, vị trí địa lý - đặc biệt gần cảng nước sâu Chu Lai - để sản xuất, chế biến và xuất khẩu dược liệu quy mô lớn. Vấn đề là làm sao để từng bước liên kết thị trường và đa dạng hóa chuỗi sản phẩm, tìm đầu ra bền vững cho Sâm Ngọc Linh.

Để hiện thực hóa Đề án phát triển trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia, Quảng Nam (cũ) xác định 06 trụ cột chiến lược mang tính đồng bộ và liên kết chặt chẽ.

Thứ nhất, về thể chế chính sách, tỉnh sẽ rà soát, ban hành các cơ chế ưu đãi vượt trội nhằm thu hút đầu tư, đặc biệt khuyến khích các doanh nghiệp phát triển sản phẩm quốc gia từ Sâm Ngọc Linh.

Thứ hai, công tác quy hoạch sẽ được cập nhật đồng bộ, đảm bảo phân bổ hợp lý quỹ đất cho vùng trồng, khu chế biến và khu bảo tồn nguồn gen.

Thứ ba, chú trọng xây dựng vùng trồng dược liệu lớn tại Nam Trà My và liên kết với Tu Mơ Rông, hình thành chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ, trong đó việc bảo tồn và kiểm soát chất lượng giống Sâm Ngọc Linh được chuẩn hóa nghiêm ngặt.

Thứ tư là thu hút đầu tư hạ tầng giao thông và khu công nghiệp dược liệu, đồng thời mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp trong và ngoài nước trong lĩnh vực nghiên cứu và chế biến sâu.

Thứ năm, trụ cột nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ sẽ tập trung vào chọn tạo giống tốt, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong kiểm soát chuỗi cung ứng, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế với các nước có ngành dược liệu tiên tiến như Hàn Quốc, Nhật Bản và Đức.

Cuối cùng, hoạt động xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu sẽ được đẩy mạnh thông qua việc kết hợp phát triển sản phẩm với du lịch sinh thái - dược liệu, hướng tới mô hình “một điểm đến - nhiều trải nghiệm”, đưa Sâm Ngọc Linh trở thành biểu tượng của sức khỏe, bản sắc và tri thức bản địa.

Hiện tại, Capella Quảng Nam đang phối hợp với các đơn vị khoa học để phân tích, chiết xuất các hoạt chất trong Sâm Ngọc Linh nhằm tạo ra các dòng sản phẩm chuyên biệt phù hợp từng nhu cầu sức khỏe như phục hồi, bổ sung năng lượng hay chăm sóc dài hạn. Trong vai trò là nhà đầu tư, ông Trần Ngọc Anh - Tổng Giám đốc CTCP Capella Quảng Nam nhấn mạnh: “Cây sâm phải được đối xử như một ngành công nghiệp đúng nghĩa, không chỉ là cây đặc sản quý hiếm, và cần có sự đồng hành từ công nghệ, quản trị, truyền thông và thị trường”.

Với phương châm “Công nghệ hiện đai - bảo tồn tinh hoa - nâng tầm giá trị”, đội ngũ CBNV CTCP công nghệ Magentiz viết App Chăm sóc, quản lý Sâm Ngọc Linh, luôn mong muốn Sâm Ngọc Linh không chỉ quý về chất mà ngày càng phát triển hiệu quả, hướng đến xây dựng mô hình “chuỗi giá trị minh bạch và bền vững” từ người trồng - nhà chế biến/sản xuất - người tiêu dùng.

Cú “bắt tay” chiến lược giữa Capella Quảng Nam và nền tảng công nghệ tiên tiến của Magentiz thông qua App Chăm sóc, quản lý Sâm Ngọc Linh. (Ảnh: Cáp Vương)

Sự “bắt tay” giữa những doanh nghiệp có tầm nhìn như Capella Quảng Nam, các nhà sản xuất dược phẩm như Dược phẩm OPC và nền tảng công nghệ tiên tiến của Magentiz đang mở ra lời giải toàn diện cho bài toán “hóc búa” của ngành sâm tồn tại bao lâu nay. Vừa đảm bảo nguồn gốc, chất lượng nguyên liệu phục vụ sản xuất dược phẩm, vừa kết nối trực tiếp với người trồng thông qua hệ thống ứng dụng số, vừa nâng cao tính truy xuất và kiểm soát tốt đầu vào cho Sâm Ngọc Linh.

Sau khi các giải pháp công nghệ hiện đại như truy xuất nguồn gốc, IoT và AI đặt nền móng vững chắc cho sản xuất sâm Ngọc Linh bền vững, bước tiếp theo trong hành trình phát triển là mở rộng chuỗi giá trị sản phẩm và củng cố sức mạnh, nâng tầm giá trị thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Tại chương trình "Ươm mầm Ngọc Linh" năm 2025, lãnh đạo địa phương kết nối các cơ quan doanh nghiệp, mạnh thường quân trao quà tài trợ và trao tặng giống Sâm Ngọc Linh, tạo sinh kế cho bà con.

Trong bức tranh chuỗi cung ứng, liên kết cộng đồng đóng vai trò quan trọng, ông Đặng Hữu Bảo (chủ vườn sâm Bảo Đặng) hiện quản lý 05 ha trồng tại độ cao 1.850m, đồng thời vận hành thêm một số vườn các hộ khác, chia sẻ: “Với hơn 5.000m² trồng, tôi luôn duy trì nhân công bản địa túc trực ngày đêm, vừa bảo vệ vườn, vừa giám sát từng khâu chăm sóc, từ chọn giống, ươm hạt, đến quản lý mật độ trồng và hệ thống thoát nước, nhằm giảm nguy cơ thối củ và hao hụt nhựa”.

Ngoài ra, để mở rộng chuỗi cung ứng, còn cần đa dạng sản phẩm làm từ Sâm Ngọc Linh. Ông Bảo cho rằng: “Tôi nghĩ mình không nên chỉ bán nguyên củ mà chiết xuất tinh chất Sâm, pha thành dạng nước có dạng như yến sào, hoặc bánh kẹo, trà túi lọc, viên ngậm, tinh chất Sâm, ngâm mật ong... giúp tăng sản lượng và mở rộng thị trường”. Một chuỗi cung ứng mạnh mẽ cần nhiều dạng sản phẩm song hành, tạo sức bật thương hiệu và đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Để phát huy hiệu quả, điều kiện tiên quyết là xây dựng một chuỗi cung ứng minh bạch, đồng bộ, nơi mỗi cây sâm được định danh và giám sát suốt vòng đời từ trồng, chăm sóc đến thu hoạch. Đây là điểm mấu chốt để nâng cao giá trị sản phẩm và tạo dựng lòng tin với thị trường trong nước và quốc tế./.