Khi củ gừng "xuất ngoại" đổi đời cho người Lục Khu

Vụ đông năm 2024 – 2025, hai xã Tổng Cọt, Lũng Nặm trồng 210 ha gừng hữu cơ.

Từ bài học được mùa mất giá đến doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm

Vùng Lục Khu gồm 7 xã vùng cao (huyện Hà Quảng cũ), nay thuộc hai xã: Tổng Cọt, Lũng Nặm, nơi độ cao 1.300 m so với mặt nước biển. Trước đây, nhắc đến Lục Khu là nhắc đến vùng đất đặc biệt khó khăn, nơi sinh sống của gần 4.000 hộ dân với gần 18.000 nhân khẩu. Địa hình bị chia cắt bởi những dãy núi cao dựng đứng, sản xuất nông nghiệp hoàn toàn phụ thuộc vào nước trời.

Bao đời nay, người dân nơi đây gắn bó với cây ngô, cây đậu tương, năng suất thấp, nên đời sống bấp bênh. Cây gừng bén duyên với đất này từ năm 2008 do người dân tự phát đưa vào trồng. Đất hợp cây, gừng phát triển tốt, hiệu quả kinh tế cao gấp 3 - 4 lần trồng ngô. Thế nhưng niềm vui "ngắn chẳng tày gang", gừng dễ trồng nhưng lại phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.

Ông Triệu Văn Thượng ở xóm Tả Phâu, xã Lũng Nặm vẫn chưa quên bài học đắng cay năm 2012, gừng được mùa nhưng rớt giá thê thảm. Thương lái ép giá chỉ còn 2 nghìn đồng/kg, cả vụ gừng vất vả chỉ thu về chưa đến 10 triệu đồng. Hay như năm 2016, giá gừng giảm sâu, doanh nghiệp địa phương là Công ty Nông lâm nghiệp Đức Chung phải tạm ngừng thu mua, phá vỡ hợp đồng vì họ chỉ là khâu trung gian, không làm chủ được đầu ra.

Đúng vào lúc người dân loay hoay tìm hướng đi, thì một luồng gió mới xuất hiện. Từ năm 2015, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường (DACE) đã đặt chân lên vùng đất khó khăn này. Khác với những doanh nghiệp trước đó, DACE không chỉ đến thu mua, mà làm một cuộc cách mạng về tư duy canh tác. Ông Trần Văn Hiếu, Giám đốc Công ty DACE đã mang mẫu gừng Lục Khu gửi sang Pháp. Các chuyên gia nước ngoài sau khi kiểm định đã xác nhận: Gừng ở đây củ to, vị thơm nồng đặc biệt, rất phù hợp để làm gia vị và đồ uống cao cấp.

Nhưng để xuất khẩu được, củ gừng phải "sạch". Vậy là bắt đầu hành trình chuyển đổi từ canh tác truyền thống sang trồng gừng hữu cơ. Suốt hơn 10 năm qua, mỗi năm DACE tổ chức 20 - 25 lớp tập huấn cho hơn 500 lượt nông dân.

Vụ đông năm 2024 – 2025, ông Đặng Văn Thái xóm Rằng Rụng (người thứ nhất từ trái sang) thu hoạch đạt sản lượng 5 tấn gừng, thu nhập ước 50 triệu đồng.

Vấn đề không chỉ bón phân gì cho cây pát triển tốt, mà là "quản lý đất". DACE hướng dẫn bà con cách ủ phân chuồng, phủ rơm giữ ẩm, dùng chế phẩm vi sinh. Kết quả từ đất khô cằn chuyển sang giữ ẩm tốt hơn 20 - 30%, giảm áp lực tưới nước trong mùa khô. Mật độ vi sinh vật có lợi trong đất tăng gấp 2 - 3 lần, giúp cây khỏe, ít bệnh. Nhờ đó, tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch giảm mạnh, từ 12 - 15% xuống còn 5 - 7%. Đến nay, diện tích trồng gừng hữu cơ có chứng nhận quốc tế (Mỹ, EU, Nhật Bản) tại Lục Khu đã đạt khoảng 150/210 ha.

Về Lục Khu những ngày giáp Tết này, không khí thu hoạch gừng rộn ràng khắp các sườn núi. Tranh thủ trời khô ráo, bà con đổi công cho nhau thu hoạch gừng.

Ông Hoàng Văn Hạ, Trưởng xóm Cà Tiểng, xã Tổng Cọt – người được mệnh danh là "kiện tướng" trồng gừng của xóm. Vụ này, ông Hạ xuống 2,2 tấn giống, dự kiến thu về 15 tấn củ. Với giá bán ổn định, ông cầm chắc trong tay 100 triệu đồng. Ông Hạ phấn khởi cho biết: "Nhờ cây gừng, tôi mua được xe máy, sắm sửa ti vi, tủ lạnh, đồ dùng trong nhà đầy đủ". Ông bảo, 5 năm trước giá gừng có lúc lên 20 nghìn đồng/kg, năm nay dù giá chỉ hơn 9 nghìn đồng/kg thì vẫn giá trị sản xuất cao gấp 3 lần trồng ngô trên cùng diện tích canh tác. Vụ tới, ông đăng ký trồng 3 tấn giống, phấn đấu đạt sản lượng 20 tấn.

Tại xóm Rằng Rụng, gia đình ông Đặng Văn Thái cũng đang tất bật thu hoạch. Trên diện tích đất trước đây trồng ngô kém hiệu quả, hai năm gần đây ông thu về hơn 5 tấn gừng/vụ. Ông Thái chia sẻ kinh nghiệm: "Trồng gừng hữu cơ mất ít công chăm sóc. Sau một tháng trồng thì phủ lá cây khô lên để giữ ẩm, cỏ dại không mọc được, khi lá mục thành phân bón". Vụ này, ông Thái thu hơn 50 triệu đồng.

Còn với ông Triệu Văn Thượng ở Lũng Nặm, từ khi liên kết với DACE, câu chuyện bị ép giá chỉ còn là quá khứ. Từ năm 2014 đến nay, với 3.000 m² trồng gừng, mỗi vụ thu trên 60 triệu đồng. Ông Thượng bảo: "Công ty bao tiêu sản phẩm rồi, mình rất yên tâm. Cây gừng giá trị cao hơn nhiều so với cây ngô, cây đỗ, chỉ mong vụ tới được trồng nhiều hơn nữa".

Tiêu chuẩn thu mua gừng hữu cơ của DACE là củ nguyên vẹn, không bị trầy xước, đựng trong bao nilon trắng.

Liên kết bền vững – Chìa khóa mở cửa thị trường thế giới

Ông Nông Văn Trưởng, Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Nặm khẳng định: "Thực hiện liên kết giữa doanh nghiệp, người dân và chính quyền ngày càng minh bạch và hiệu quả". Toàn xã Lũng Nặm trồng hơn 100 ha gừng, năng suất bình quân 18 - 25 tấn/ha, có diện tích đạt 30 tấn/ha. Với giá bán ổn định, thu nhập bình quân của bà con đạt 50 - 60 triệu đồng/vụ, hộ cao lên đến 120 triệu đồng.

Gừng sau khi thu hoạch được vận chuyển về nhà máy, qua hệ thống máy cắt, sấy hiện đại để giữ nguyên chất lượng. Hệ thống truy xuất nguồn gốc giúp từng củ gừng Lục Khu bước vào các thị trường khó tính nhất như Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản.

Ông Dương Văn Thịnh, Chủ tịch UBND xã Tổng Cọt cho biết, xác định gừng là cây trồng chủ lực được xã duy trì trồng từ 100 – 120 ha/vụ, trong khi tổng diện tích đất nông nghiệp hơn 17.000 ha, tiềm năng mở rộng còn rất lớn. Mỗi năm, xã định hướng tăng 12 - 15% diện tích gừng hữu cơ, phối hợp chặt chẽ với DACE để chuyển giao kỹ thuật trồng "không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật" cho bà con.

Vùng Lục Khu hiện trồng được khoảng 150/210 ha gừng hữu cơ có chứng nhận quốc tế (Mỹ, EU, Nhật Bản).

Theo ông Hiếu, trong giai đoạn 2026 - 2030, DACE đặt mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu các cây trồng hữu cơ lên 5.000 ha, liên kết với 7.000 hộ dân. Riêng cây gừng hữu cơ sẽ phủ xanh 385 ha tại các xã Tổng Cọt, Lũng Nặm, Trường Hà, Hạ Lang.... DACE sẽ đầu tư xây dựng nhà máy chế biến gừng xuất khẩu tại xã Trường Hà với tổng vốn khoảng 20 tỷ đồng. Vị thế của cây gừng Cao Bằng sẽ được nâng lên tầm cao mới, giá trị gia tăng sẽ ở lại với địa phương và đầu ra cho bà con sẽ càng bền vững.