Nông dân kiểm tra quá trình sinh trưởng của cây lúa. (Ảnh: VĂN ÚT-TÙNG ANH)

Nhiều năm qua, hình ảnh nông sản chất đống ven đường chờ người mua đã trở thành minh chứng rõ nét cho vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá”. Khi đầu ra bấp bênh, người nông dân luôn là đối tượng chịu thiệt hại đầu tiên và nặng nề nhất.

Điển hình là mô hình nuôi lươn không bùn từng phát triển mạnh tại Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau... nhờ giá bán cao và lợi nhuận hấp dẫn. Trước sức hút của thị trường, nhiều hộ dân mạnh dạn đầu tư, mở rộng quy mô sản xuất. Tuy nhiên, sự gia tăng quá nhanh về sản lượng đã khiến nguồn cung vượt xa nhu cầu tiêu thụ.

Hiện nay, lươn thương phẩm chỉ còn được bán với giá khoảng 30.000-35.000 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với giá thành sản xuất khoảng 50.000 đồng/kg. Với mỗi tấn lươn xuất bán, người nuôi phải chấp nhận khoản lỗ hàng chục triệu đồng. Không ít hộ buộc phải đưa sản phẩm ra ven đường bán trực tiếp với hy vọng giảm bớt thiệt hại.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra với nhiều loại nông sản khác. Cam sành từng mang lại nguồn thu lớn cho nông dân Vĩnh Long khi giá bán dao động từ 20.000-30.000 đồng/kg, thúc đẩy diện tích trồng liên tục được mở rộng. Nhưng chỉ sau vài năm, khi sản lượng tăng mạnh, giá cam giảm xuống còn khoảng 1.000-2.000 đồng/kg, khiến nhiều nhà vườn rơi vào cảnh thua lỗ, nợ nần vì không thể thu hồi vốn đầu tư.

Sầu riêng cũng đang đối mặt với nguy cơ tương tự. Có thời điểm loại trái cây này được bán với giá lên tới 180.000 đồng/kg, mang lại lợi nhuận rất cao nên nhiều địa phương phát triển diện tích trồng ồ ạt. Khi giá giảm sâu, không ít nhà vườn phải gánh khoản thua lỗ lên tới hàng trăm triệu đồng.

Thực tế cho thấy, nguyên nhân của tình trạng nông sản rớt giá không chỉ đến từ biến động thị trường mà còn xuất phát từ tư duy sản xuất chạy theo giá cả trước mắt. Mỗi khi một loại cây trồng hoặc vật nuôi có giá cao, nhiều người dân lập tức mở rộng diện tích, tăng quy mô sản xuất mà chưa tính đến nhu cầu thực tế của thị trường hay những khuyến cáo từ cơ quan chuyên môn. Hệ quả là cung vượt cầu, giá giảm mạnh và người sản xuất tiếp tục rơi vào vòng xoáy “trồng rồi chặt, nuôi rồi bỏ”.

Bên cạnh đó, mối liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp, hợp tác xã và hệ thống tiêu thụ vẫn còn thiếu chặt chẽ. Nhiều loại nông sản chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng tươi, trong khi năng lực chế biến sâu còn hạn chế. Khi xuất khẩu gặp khó khăn hoặc thị trường trong nước tiêu thụ chậm, lượng hàng hóa nhanh chóng bị ùn ứ, buộc người dân phải bán tháo để cắt lỗ.

Để khắc phục tình trạng này, trước hết cần chuyển từ tư duy sản xuất theo phong trào sang sản xuất theo tín hiệu thị trường. Việc quy hoạch vùng nguyên liệu đối với các cây trồng, vật nuôi chủ lực phải được thực hiện chặt chẽ, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, tránh mở rộng diện tích ngoài quy hoạch.

Cùng với đó, chuyển đổi số trong nông nghiệp cần được đẩy mạnh nhằm cung cấp kịp thời dữ liệu về cung - cầu, giá cả, thời tiết, dịch bệnh và dự báo thị trường. Đây sẽ là cơ sở giúp người dân đưa ra quyết định đầu tư, sản xuất phù hợp, hạn chế rủi ro.

Song song với việc tổ chức lại sản xuất, các địa phương cần ưu tiên phát triển công nghiệp chế biến nông sản. Đối với những mặt hàng có sản lượng lớn như cam sành, sầu riêng, thanh long, mít, khoai lang hay lươn, việc đầu tư hệ thống chế biến sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng cơ hội xuất khẩu.

Quan trọng hơn cả là sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất trong xây dựng chuỗi liên kết bền vững. Khi sản xuất gắn với nhu cầu thị trường, quy hoạch hợp lý và chế biến hiện đại, bài toán “được mùa mất giá” mới có thể được giải quyết căn cơ, tạo nền tảng để nông dân yên tâm phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập.