Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học giúp tạo ra những giống dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao

Nghiên cứu khoa học – nền tảng cho bảo tồn và phát triển dược liệu

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về tài nguyên dược liệu với hàng nghìn loài cây thuốc phân bố ở nhiều vùng sinh thái khác nhau. Tuy nhiên, quá trình khai thác tự phát trong thời gian dài, cùng với tác động của biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học đã khiến nhiều loài dược liệu quý đứng trước nguy cơ cạn kiệt nguồn gen.

Trước thực tế đó, nghiên cứu khoa học đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn, lưu giữ và phục tráng các nguồn gen quý. Thông qua các đề tài nghiên cứu chuyên sâu, nhiều loài cây thuốc có giá trị đã được thu thập, đánh giá đặc điểm hình thái, sinh học, di truyền; xây dựng ngân hàng gen, vườn giống gốc và quy trình nhân giống phục vụ sản xuất. Đây chính là cơ sở khoa học quan trọng để khôi phục, phát triển các vùng nguyên liệu dược liệu ổn định, bền vững.

Thực tiễn nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội (Viện Dược liệu) cho thấy, năm 2025, mặc dù còn nhiều khó khăn về tổ chức, nhân lực và cơ sở vật chất, đơn vị vẫn triển khai hiệu quả các nhiệm vụ khoa học công nghệ, đạt nhiều kết quả nổi bật trong bảo tồn nguồn gen, chọn tạo giống và xây dựng quy trình kỹ thuật.

TS. Nguyễn Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm cho biết, thời gian qua, Trung tâm đã chủ trì và phối hợp thực hiện hàng chục đề tài, nhiệm vụ khoa học ở các cấp khác nhau, trong đó có đề tài cấp Nhà nước về bảo tồn và phát triển nguồn gen Hoàng cầm và Nần nghệ. Đề tài đã tạo ra nhiều sản phẩm khoa học có giá trị như vườn giống gốc, quy trình sản xuất giống, quy trình trồng và sản xuất dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO, góp phần quan trọng vào việc chuẩn hóa sản xuất dược liệu.

Ở cấp địa phương, các đề tài bảo tồn nguồn gen và xây dựng mô hình trồng, sơ chế dược liệu tại nhiều tỉnh, thành như Hải Phòng, Đắk Lắk, Gia Lai, Thái Nguyên… đã giúp hình thành các vùng trồng dược liệu theo hướng tập trung, áp dụng đồng bộ tiến bộ kỹ thuật, từng bước nâng cao giá trị cây thuốc tại cơ sở.

Một trong những chỉ dấu quan trọng phản ánh hiệu quả của nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực dược liệu là số lượng và chất lượng các công bố khoa học. Năm 2025, Trung tâm đã công bố 42 bài báo khoa học, trong đó có các bài báo quốc tế và nhiều bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành trong nước. Nội dung nghiên cứu tập trung vào nhận diện loài bằng mã vạch DNA, chọn giống, đánh giá đặc điểm nông sinh học và ảnh hưởng của biện pháp kỹ thuật đến năng suất, chất lượng dược liệu.

Song song với đó, việc xây dựng và ban hành các tiêu chuẩn cơ sở, quy trình kỹ thuật theo hướng GACP-WHO được coi là bước đi quan trọng nhằm chuẩn hóa sản xuất, nâng cao chất lượng dược liệu. Các quy trình về nhân giống, trồng, sơ chế và bảo quản không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn được chuyển giao cho doanh nghiệp, địa phương, góp phần đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất.

Gắn nghiên cứu với đào tạo và chuyển giao công nghệ

Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học trong bảo tồn và phát triển dược liệu không thể tách rời công tác đào tạo nguồn nhân lực và chuyển giao công nghệ. Theo TS. Nguyễn Văn Khiêm, trong năm 2025, Trung tâm đã tổ chức nhiều khóa đào tạo, cấp chứng chỉ GACP-WHO cho hàng chục học viên; đồng thời thực hiện các hợp đồng tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hồ sơ công nhận vùng trồng dược liệu đạt chuẩn.

Hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao năng lực cho đội ngũ sản xuất dược liệu ở cơ sở, mà còn khẳng định vai trò của các đơn vị nghiên cứu trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp, địa phương, tạo chuỗi liên kết từ nghiên cứu, sản xuất, tiêu thụ dược liệu.

Tuy nhiên, cũng theo TS. Nguyễn Văn Khiêm, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác nghiên cứu khoa học trong bảo tồn và phát triển dược liệu vẫn đối mặt với không ít thách thức. Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ nghiên cứu, đặc biệt là khâu sơ chế, bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế; một bộ phận cán bộ trẻ cần tiếp tục được đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao năng lực nghiên cứu chuyên sâu. Ngoài ra, việc huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu và phát triển dược liệu chưa tương xứng với tiềm năng.

Thực tiễn đó đòi hỏi phải có cơ chế, chính sách đồng bộ hơn nhằm khuyến khích nghiên cứu khoa học, thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp; tăng cường đầu tư cho hạ tầng nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu.

Trong năm 2026 và những năm tiếp theo, Trung tâm tiếp tục đẩy mạnh việc lấy nghiên cứu khoa học làm nhiệm vụ trọng tâm, là giải pháp then chốt để bảo tồn và phát triển bền vững ngành dược liệu. Trọng tâm là hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu theo kế hoạch, đẩy mạnh công bố khoa học, công bố lưu hành giống cây thuốc mới; đồng thời mở rộng hoạt động tư vấn, chuyển giao công nghệ, tạo nguồn thu bền vững cho đơn vị nghiên cứu.

Cùng với đó, cần tiếp tục quan tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đầu tư trang thiết bị nghiên cứu hiện đại và xây dựng các dự án phục vụ sơ chế, bảo quản dược liệu sau thu hoạch, đây là khâu còn nhiều “nút thắt” hiện nay.

“Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học trong bảo tồn, nghiên cứu dược liệu không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng dược liệu của Việt Nam. Những kết quả nghiên cứu đạt được trong thời gian qua đã và đang khẳng định vai trò nòng cốt của khoa học công nghệ trong việc bảo tồn nguồn gen, nâng cao chất lượng dược liệu và tạo nền tảng cho phát triển bền vững ngành dược liệu” – TS. Khiêm khẳng định.