Xa xưa, hạt cà phê đã đường dùng để chế biến lương khô. Ảnh minh họa: D.H.

Tất tần tật về cà phê

Cuốn sách là chuyến hành trình hấp dẫn đưa độc giả băng qua những lục địa, xuyên suốt dòng chảy lịch sử để khám phá nguồn gốc, sự phát triển và sức ảnh hưởng sâu rộng của một trong ba thức uống phổ biến nhất thế giới.

Công dụng khó tin của hạt cà phê

Khi mới được con người phát hiện ra, hạt cà phê không được dùng để pha đồ uống. Người ta giã nó thành bột, trộn cùng mỡ lợn và ăn như một loại lương khô.

Với người Ethiopia, nghe nói họ đã biết dùng cà phê từ thuở xa xưa, lâu đến mức không nhớ nổi và hiện nay tất cả các chuyên gia về chủ đề này đều đồng ý rằng cây cà phê và công dụng của nó đã được phát hiện tại đất nước này.

Có vẻ nhóm người đầu tiên sử dụng trái cà phê là người của những bộ tộc bán hoang dã sống ở vùng cao nguyên của Ethiopia, nơi mà cây cà phê vốn là loài bản địa, và ngày nay có thể thấy nó mọc hoang um tùm cũng như được trồng rất nhiều trong vùng.

Tác giả Bruce, trong cuốn sách Du hành khám phá đầu nguồn sông Nile xuất bản năm 1687, cho biết “người Gallae là một dân tộc lang thang ở châu Phi, vì buộc phải băng qua sa mạc mênh mông để xâm nhập Abyssinia [1] và vì muốn bất ngờ đánh úp vào các thành thị và làng mạc của đất nước đó, họ không đem theo thứ gì để ăn ngoài trái của cây cà phê đã rang và giã thành bột, trộn với mỡ tới khi đặc quánh, đủ để vo thành viên to cỡ quả bóng bida rồi cất vào túi da đến khi cần dùng.

Họ khẳng định ăn một viên như thế là đủ sức cho cả ngày dài trong một chuyến xâm lược cướp bóc hoặc một cuộc chiến, tốt hơn nhiều so với một ổ bánh mì hoặc một bữa thịt vì cà phê còn làm tinh thần họ phấn chấn bên cạnh việc giúp họ no bụng”.

Có ý kiến khẳng định cây cà phê đã được đưa từ Ethiopia vào Abyssinia từ năm 875, trong khi theo Lagrenie, người Abyssinia đã biết đến và sử dụng cà phê từ thuở xa xưa. Lagrenie trích lời cha Raynal, một nhà truyền giáo đã đến nước đó vào cuối thế kỷ XVI - làm dẫn chứng, rằng “ông đã thu về vài trái cà phê từ vườn cây trồng và kiểm tra chúng, nhận thấy chúng to hơn, hơi dài hơn và cũng thơm như trái thu được từ Ả Rập”.

Có vẻ cà phê đã từ Abyssinia du nhập vào Ả Rập, nhưng vào giai đoạn nào trong lịch sử thế giới hay trong hoàn cảnh thế nào thì ta lại mịt mờ không rõ. Truyền thuyết vốn chẳng bao giờ thiếu những câu chuyện ly kỳ, kể rằng cà phê lần đầu xuất ở Ả Rập nhờ một thầy tu đạo Hồi.

Ông này bị đuổi khỏi Moka [2] vào năm 1275, rồi bị kẻ thù truy đuổi và vây bắt trong vùng núi gần đó. Theo chuyện kể, trong cái đói tột độ, ông đã hái vài trái cà phê mà ăn, rồi khi ngâm vài trái cà phê khô trong một ít nước để giải cơn khát, ông vô tình khám phá ra hương vị ngon lành và tính chất bổ dưỡng của nó.

Một truyền thuyết Ả Rập khác lại kể rằng người đầu tiên ở nước này phát hiện cà phê là một món đồ uống bổ dưỡng là một giáo sĩ Hồi giáo tên Chadeley. Sau khi được một người chăn dê cho biết về ảnh hưởng đặc biệt và thú vị xảy ra với bầy dê khi chúng tình cờ gặm phải lá và trái của một loài cây nhất định, ông quyết định thử nghiệm tác dụng của loại trái đó lên những thầy tu dưới quyền mình, vì nghe đâu ông đã gặp nhiều khó khăn với việc giữ cho họ tỉnh táo trong những buổi lễ về đêm.

Sau khi pha chế một món nước từ trái của loài cây nói trên, ông đem cho họ uống và thí nghiệm thành công rực rỡ; các thầy tu hết mực say mê loại thức uống mới mẻ này.

Còn được gọi là Abyssinie, Abissinia, Habessinien, hoặc Al-Habash là một vùng cổ xưa ở Sừng châu Phi nằm ở vùng cao nguyên phía bắc của Ethiopia và Eritrea ngày nay. Thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi như từ đồng nghĩa với Ethiopia cho đến giữa thế kỷ XX và chủ yếu dùng để chỉ vùng cao nguyên có người Amhara, Tigrayan và Tigrinya sinh sống ở Ethiopia và Eritrea.

Moka (hay Mocha, Mokha) là một thành phố cảng cổ ở Yemen, nổi tiếng trong lịch sử vì là trung tâm xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới vào thế kỷ 15-18.