Cây gai không kén người trồng, chỉ kén người có đức tính kiên nhẫn. Con tằm thì ngược lại: kén cả người lẫn... số phận.

Một buổi sáng sương còn quấn chân đồi, ở một góc nương xa lắc, cây gai lấy sợi đứng im lặng như người lao động cần mẫn: không than vãn đói rét, không đòi hỏi vuốt ve. Cách đó không xa, trong căn nhà tằm, hàng vạn "ông tằm" ăn rỗi đang nhai lá dâu rào rào như chạy "deadline" cho một kiếp sống ngắn ngủi.

Hai thế giới song song. Hai triết lý làm ăn. Hai cách con người đối diện với đời.

Không chỉ là câu chuyện sợi vải

Cây gai, còn gọi là cây lá gai, tầm ma (tên khoa học: Boehmeria nivea), chỉ cần trồng xuống đất, tưới nước, rồi chờ lớn. Cây gai không cần nhà mát, chẳng cần nghe lệnh chủ, cũng chẳng cần ai canh giờ ăn – ngủ – lột xác; sau 3–4 tháng đã có thể thu hoạch lứa đầu; mỗi năm 3–5 lứa, cứ thế sống khỏe suốt cả thập kỷ. Sợi gai dài, bền đến mức tiệm cận sợi lanh, lại kháng khuẩn tự nhiên. Nó không bóng mượt kiểu lừa dối thị giác, mà nó "thật".

Trong dược khoa, phần rễ gai, gọi là Trữ ma căn, còn là một vị thuốc "hộ mệnh" cho phụ nữ mang thai, giúp an thai, chỉ huyết (cầm máu) rất linh diệu. Cây gai cho ta cái mặc bền chắc bên ngoài và sự bình an bên trong. Một kiểu làm ăn chậm mà chắc, giống người đi bộ đường dài, không bao giờ đốt cháy giai đoạn.

Tơ tằm thì xứng với danh xưng "sợi sinh từ... sự căng thẳng". Tằm vốn là sinh vật mỏng manh bậc nhất. Nhiệt độ sai một chút là chết, độ ẩm lệch một tẹo là bệnh. Chỉ cần lá dâu dính nước mưa hay người nuôi đang bị cảm cúm đi vào, "ông tằm" cũng có thể lây cái sự mệt mỏi đó mà đi cả lứa.

Tơ tằm quý, bóng và nhẹ, mang trong mình giá trị văn hóa ngàn năm. Nhưng cái giá của sự lộng lẫy bao giờ cũng đắt. Nuôi tằm là chấp nhận rủi ro, là những đêm thức trắng canh giờ cho tằm ăn, là nỗi lo "một mẻ tằm hỏng là mất trắng". Tuy nhiên, nếu biết tận dụng, ngay cả khi tằm chết vì nấm, ta lại có vị thuốc Bạch cương tằm nổi tiếng giúp trừ phong, hóa đờm. Tằm giống như nghề làm nghệ thuật: đẹp, sang, nhưng... bạc.

Cây gai cho sợi từ sự nhẫn nại, còn con tằm cho tơ từ sự hy sinh

Một bên là làm nông thuận tự nhiên, một bên là làm nông ép nhịp sinh học. Không có đúng – sai, chỉ có sự lựa chọn con đường phù hợp với bản tính mỗi người.

Người trồng gai ít khi giàu nhanh, nhưng hiếm khi trắng tay. Người nuôi tằm có thể trúng đậm sau một lứa kén, nhưng cũng dễ rơi vào cảnh trắng đêm lo lắng. Đời người cũng vậy, có người chọn sống bền, có người chọn sống rực.

Nhiều người nói: “Nuôi tằm là tu”. Thực ra không hẳn. Nuôi tằm chỉ là... tu luyện dây thần kinh thép. Còn trồng gai? Chỉ cần đừng nóng vội và đừng để cỏ át mất cây lúc còn non là được.

Trong làn sóng thời trang bền vững, sợi gai đang được các hãng lớn từ châu Âu đến Nhật Bản săn đón vì tính sinh thái cao. Tơ tằm vẫn có đất để sống tốt, nhưng đang lùi dần vào phân khúc "tinh hoa" – làm ít nhưng làm thật tinh.

Trồng gai hay nuôi tằm, cuối cùng là chọn sự an yên hay sự hào nhoáng, thu nhập đều hay "canh bạc" mùa vụ. Không có cây nào, con nào cứu được đời người nếu người đó không hiểu chính mình.

Nếu bạn đang làm nông quy mô nhỏ, muốn “lấy ngắn nuôi dài” hoặc đã quá mệt với những "canh bạc" được ăn cả ngã về không, hãy thử nhìn lại cây gai. Thứ cây từng bị xem là thô ráp ấy, thực ra đang lặng lẽ dệt lại một con đường sống bền chắc cho những tâm hồn thích sự tĩnh lặng.