Vườn quýt 350 cây của ông Triệu Văn Đoàn, xóm Bản Pát, xã Cao Chương, huyện Trùng Khánh trung bình cho thu lợi hơn 300 triệu đồng mỗi năm từ bán quýt. Ảnh Quốc Sơn.

Từ cây xóa nghèo…

Là cây đặc hữu của địa phương có giá trị kinh tế cao, nhưng một thời gian dài trước những năm đầu 2000, cây quýt gần như bị “bỏ rơi” với nhiều lý do. Tư duy kinh tế gia đình của người dân lúc đó còn nặng về “hạt thóc, bắp ngô”, hơn nữa quýt Trà Lĩnh chưa có thị trường tiêu thụ ổn định, nên người dân không mặn mà mở rộng diện tích.

Nhận thấy cây quýt Trà Lĩnh là cây đặc hữu, với nhiều ưu điểm vượt trội khác biệt với quýt các địa phương khác. Quả quýt có hương thơm đặc trưng, quả nhỏ tròn đều, quả chín vỏ màu vàng, sáng bóng, khi ăn vị ngọt đậm mà thanh dịu. Cây có tiềm năng phát triển trở thành cây trồng sản xuất hàng hóa tạo lợi thế xóa nghèo bền vững cho người dân, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương.

Năm 2005, bằng nhiều giải pháp hữu hiệu, với quyết tâm và sự chỉ đạo quyết liệt của huyện, cùng sự vào cuộc của các ngành chức năng tỉnh Cao Bằng, được người dân hưởng ứng, tin tưởng vào tiềm năng, giá trị kinh tế cây quýt nâng lại, cây quýt Trà Lĩnh đã được “đánh thức”, nhanh chóng phát triển mở rộng diện tích, hình thành vùng trồng quýt chuyên canh với quy mô lớn tập trung tại các xã: Quang Hán, Cao Chương, Lưu Ngọc và thị trấn Trà Lĩnh của huyện Trùng Khánh, trong đó xã Quang Hán trồng nhiều nhất, ví như”thủ phủ” của quýt Trà Lĩnh.

Để hỗ trợ người dân mở rộng diện tích trồng quýt, năm 2012, huyện phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ Cao Bằng triển khai đề tài “Ứng dụng công nghệ vi ghép đỉnh sinh trưởng để phục tráng, bảo tồn và phát triển giống quýt đặc sản Trà Lĩnh” nhằm chọn tạo, phục tráng, nhân giống, cung cấp cho các nông hộ trên địa bàn huyện. Năm 2016, quýt Trà Lĩnh được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Quýt Trà Lĩnh”, giúp người dân có thị trường tiêu thụ tương đối ổn định, tăng thu nhập, xóa nghèo, vươn lên làm giàu bền vững.

Theo ông Triệu Văn Đoàn, xóm Bản Pát, xã Cao Chương, vườn đồi 350 cây quýt của gia đình ông được trồng năm 2009, cây giống được chính gia đình tự ươm từ hạt quýt bản địa, nên đến nay vườn quýt vẫn phát triển tốt, cây khỏe, không bị sâu bệnh, quả quýt giữ được hương vị thơm ngon. Trung bình hàng năm vườn quýt cho gia đình thu 10 tấn quả, thu lợi hơn 300 triệu đồng.

Giá trị kinh tế từ trồng quýt Trà Lĩnh mang lại đã mở ra hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả. Cây quýt thực sự trở thành cây trồng mũi nhọn trong phát triển kinh tế, xóa nghèo bền vững, vươn lên làm giàu của người dân vùng trồng quýt huyện Trùng Khánh. Nhiều hộ thu lợi hàng trăm triệu đồng, những năm được mùa, được giá, không ít hộ thu lợi đến vài trăm triệu đồng từ bán quýt.

Khách được trải nghiệm, trực tiếp hái quả, mua quýt tại vườn của bà Khằm Thị Nguyên, xóm Vững Bền, xã Quang Hán, huyện Trùng Khánh những năm vườn quýt chưa bị nhiễm bệnh. Ảnh Quốc Sơn.

… Đến nỗi buồn để lại

Những năm trước, cứ vào mùa quýt chín hay dịp giáp Tết nguyên đán, xã Quang Hán lại nhộn nhịp thương lái đến thu mua, nhiều lượt khách trong, ngoài tỉnh vào tận vườn quýt các hộ để trải nghiệm, được trực tiếp hái, mua quýt tại vườn. Nhưng 2 – 3 năm trở lại đây, thay vào đó là nỗi buồn tiếc nuối của các hộ trồng quýt xã Quang Hán khi mà cây quýt của xã bị nhiễm bệnh đục thân, tự thối rễ, lá xoăn vàng, cây đậu quả nhưng không chín được hoặc cây bị chết trên diện rộng buộc người dân phải chặt bỏ hàng loạt.

Theo ông Bế Văn Cương, Phó Chủ tịch UBND xã Quang Hán, tình trạng các vườn quýt nhiễm bệnh xảy ra trên địa bàn xã Quang Hán từ năm 2019. Trước tình hình dịch bệnh trên cây quýt ở xã, UBND huyện đã cử nhiều đoàn cán bộ, kỹ sư nông nghiệp đến tìm hiểu, nghiên cứu phương án cứu chữa, trị bệnh cho cây. Qua các mẫu phân tích, những cây quýt ở Quang Hán bị bệnh vàng lá, thối rễ (bệnh Greening – bệnh vàng lá gân xanh), loại bệnh nguy hiểm hay xuất hiện trên các loại cây ăn quả có múi, chưa có thuốc đặc trị.

“Xã Quang Hán có 93 ha quýt, do bị loại bệnh này làm cây bị đục thân, tự hỏng rễ, lá xoăn vàng, cây yếu dần rồi chết, hoặc cây có sống cho đậu quả nhưng quả không chín được, nếu có chín thì quả bị cứng, múi khô không có nước. Loại bệnh này gây hư hại rất lớn, các hộ có vườn quýt buộc phải chặt bỏ hàng loạt, đến nay cả xã chỉ còn khoảng hơn 2 ha quýt. Gia đình tôi có 1 ha quýt cũng phải chặt bỏ chỉ còn lại vài cây”. Phó Chủ tịch UBND xã Quang Hán Bế Văn Cương cho biết thêm.

Bày bán hơn 20 kg quýt thu hái từ vườn quýt gia đình tại chợ Trà Lĩnh, với giọng nói tiếc nuối, bà Phi Thị Bay, bản Niếng, xã Quang Hán cho hay, gia đình trồng gần 500 cây quýt, những năm cây quýt chưa bị bệnh, vườn quýt luôn cho gia đình thu trăm triệu đồng. Giờ thì gia đình đã phải chặt bỏ hơn trăm cây bị nhiễm bệnh. Chắc mùa quýt này chỉ thu được hơn 20 triệu đồng từ bán quýt.

Vườn quýt hơn 170 cây của bà Khằm Thị Nguyên, xóm Vững bền, xã Quang Hán, huyện Trùng Khánh bị nhiễm bệnh đã chặt bỏ. Ảnh Quốc Sơn.

Với vườn quýt hơn 170 cây của bà Khằm Thị Nguyên, xóm Vững Bền, xã Quang Hán, hằng năm vào mùa quýt chín hay cận Tết Nguyên đán, thường có nhiều lượt khách ghé thăm trải nghiệm, để trực tiếp được hái quả, mua quýt tại vườn. Vườn quýt đã cho gia đình bà Nguyên thu lợi gần trăm triệu đồng/năm. Một nguồn thu đáng kể để gia đình bà có cơ hội vươn lên làm giàu.

“Thế nhưng năm 2919, vườn quýt của gia đình bị nhiễm bệnh đục thân, hỏng rễ, lá xoăn vàng, cây yếu dần, cây cho đậu quả nhưng không chín, múi quýt khô cứng, không có nước. Gia đình đã dùng mọi cách chữa trị, kể cả phun thuốc nhưng không được, buộc phải chặt bỏ cả vườn để trồng cây khác thay thế”. Bà Nguyên xót xa nói.

Theo ông Đàm Văn Đỗ, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Chương, xã Cao Chương có 25 ha trồng quýt. Cây quýt đã đem lại nguồn thu lớn cho nhiều hộ trồng quýt trong xã. Nhiều hộ thu lợi từ vườn quýt hàng trăm triệu đồng mỗi năm, như các hộ: Nông Văn Bằng, Bế Văn Hiển cùng xóm Lũng Luông; Triệu Văn Đoàn, Triệu Văn Kết, Triệu Văn Cao, xóm Bản Pát. Song một số vườn của một số hộ trong xã cũng đã xuất hiện bệnh sâu đục thân, thối rễ, lá vàng trên cây quýt. Xã đã khuyến cáo các hộ trồng quýt chủ động biện pháp phòng trừ, kịp thời chặt bỏ cây bị bệnh, vệ sinh môi trường vườn để tránh dịch bệnh lây lan diện rộng. Đồng thời chăm bón cây đúng quy trình kỹ thuật đối với cây chưa nhiễm bệnh để đảm bảo an toàn cho vườn cây.

Nhiều năm qua, cây quýt đã thực sự trở thành cây trồng giữ vai trò quan trọng nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, góp phần xóa nghèo, vươn lên làm giàu bền vững đối với các hộ trồng quýt ở Trà Lĩnh. Việc cây quýt bị nhiễm bệnh phải chặt bỏ hàng loạt ở xã Quang Hán đã để lại nỗi buồn tiếc nuối cho các hộ dân nơi đây.