Bước chuyển tất yếu của phát triển hiện đại: Từ “làm nhiều” sang “làm thông minh”

Ảnh minh hoạ

Cách tiếp cận này đã giúp nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đạt được những thành tựu quan trọng trong giai đoạn đầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, khi các nguồn lực truyền thống dần tới hạn và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, mô hình “làm nhiều hơn” đã bộc lộ rõ những giới hạn. Chuyển sang tư duy “làm thông minh hơn” vì thế không chỉ là xu hướng, mà là yêu cầu tất yếu của phát triển hiện đại.

Giới hạn của tư duy “làm nhiều hơn”

“Làm nhiều hơn” dựa chủ yếu vào mở rộng đầu vào: tăng thời gian lao động, tăng cường khai thác tài nguyên, mở rộng diện tích sản xuất, gia tăng vốn đầu tư. Mô hình này có thể mang lại tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài dễ dẫn đến hiệu quả thấp, cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường và áp lực lớn lên xã hội.

Thực tiễn cho thấy, tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên không thể duy trì bền vững. Năng suất lao động tăng chậm, giá trị gia tăng thấp, khả năng cạnh tranh hạn chế. Người lao động phải làm việc nhiều hơn nhưng thu nhập không tăng tương xứng, trong khi doanh nghiệp đối mặt với chi phí ngày càng cao và rủi ro lớn hơn trước biến động thị trường. Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, những nền kinh tế vẫn duy trì tư duy “làm nhiều hơn” sẽ khó tránh khỏi nguy cơ tụt hậu.

“Làm thông minh hơn” - bản chất của tăng trưởng chất lượng cao

“Làm thông minh hơn” là cách tiếp cận dựa trên nâng cao năng suất, hiệu quả và giá trị gia tăng, thay vì chỉ mở rộng quy mô. Điều cốt lõi của tư duy này là làm tốt hơn, nhanh hơn, chính xác hơn với cùng hoặc ít nguồn lực hơn, thông qua tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản trị hiện đại. Làm thông minh hơn không đồng nghĩa với làm ít đi, mà là làm có chiến lược, dựa trên dữ liệu, khoa học và sáng tạo. Đây chính là nền tảng của tăng trưởng dựa vào năng suất các nhân tố tổng hợp, thay cho tăng trưởng dựa vào vốn và lao động đơn thuần.

Vai trò của khoa học - công nghệ và chuyển đổi số

Khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là trụ cột của “làm thông minh hơn”. Nhờ ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, dữ liệu lớn, nhiều quy trình sản xuất và quản lý được tối ưu hóa, giảm chi phí, tăng độ chính xác và hiệu quả. Trong sản xuất, “làm thông minh hơn” thể hiện ở việc áp dụng công nghệ để giảm hao phí nguyên liệu, tiết kiệm năng lượng, nâng cao chất lượng sản phẩm. Trong quản lý, đó là sử dụng dữ liệu để ra quyết định thay vì dựa vào kinh nghiệm cảm tính. Trong khu vực công, đó là chuyển từ quản lý thủ công sang chính quyền số, cung cấp dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn, lấy người dân làm trung tâm. Chuyển đổi số không chỉ là công cụ, mà là phương thức để thay đổi căn bản cách làm việc, cách tổ chức và cách tạo ra giá trị.

Đổi mới sáng tạo - động lực của “làm thông minh hơn”

Nếu công nghệ là công cụ, thì đổi mới sáng tạo là linh hồn của làm thông minh hơn. Đổi mới sáng tạo giúp tìm ra cách làm mới, mô hình mới, sản phẩm mới và thị trường mới, từ đó tạo ra giá trị vượt trội. Trong doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo thể hiện ở việc cải tiến quy trình, đổi mới sản phẩm, áp dụng mô hình kinh doanh linh hoạt, cá nhân hóa theo nhu cầu khách hàng. Trong nông nghiệp, đó là chuyển từ sản xuất manh mún sang nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp thông minh, dựa trên dữ liệu và liên kết chuỗi giá trị. Đổi mới sáng tạo cũng giúp các địa phương khai thác hiệu quả thế mạnh bản địa, tạo ra sản phẩm đặc thù có giá trị cao thay vì chạy theo số lượng.

Con người - trung tâm của chuyển đổi tư duy

Chuyển từ “làm nhiều hơn” sang “làm thông minh hơn” suy cho cùng là chuyển đổi tư duy của con người. Điều này đòi hỏi nguồn nhân lực có kỹ năng, tri thức, khả năng học hỏi và thích ứng liên tục. Giáo dục và đào tạo cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, kỹ năng số và kỹ năng giải quyết vấn đề. Người lao động không chỉ cần chăm chỉ, mà cần biết làm việc hiệu quả, hợp tác tốt và sử dụng thành thạo công nghệ. Văn hóa tổ chức cũng cần thay đổi, từ đề cao số giờ làm việc sang đề cao kết quả và hiệu quả; từ ngại thay đổi sang khuyến khích thử nghiệm, sáng tạo và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Vai trò kiến tạo của Nhà nước

Để thúc đẩy “làm thông minh hơn” trên quy mô toàn xã hội, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường. Điều này bao gồm hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, đầu tư cho khoa học – công nghệ, hạ tầng số và phát triển nguồn nhân lực. Chính sách cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, nghiên cứu - phát triển, nâng cao năng suất; đồng thời hỗ trợ người lao động trong quá trình chuyển đổi kỹ năng, tránh để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi.

Từ tư duy đến hành động

Chuyển từ “làm nhiều hơn” sang “làm thông minh hơn” không thể diễn ra trong ngày một ngày hai, mà là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng bộ từ tư duy, thể chế đến hành động cụ thể. Mỗi tổ chức, doanh nghiệp, địa phương và mỗi cá nhân đều cần tự đặt câu hỏi: làm thế nào để cùng một công việc nhưng tạo ra giá trị cao hơn? làm thế nào để giảm lãng phí, tăng hiệu quả và bền vững hơn? Khi tư duy làm thông minh hơn được lan tỏa, xã hội sẽ hình thành văn hóa hiệu quả, sáng tạo và học tập suốt đời – nền tảng quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững.

Trong kỷ nguyên tri thức và số hóa, “làm nhiều hơn” không còn là thước đo của thành công. Thước đo mới là làm thông minh hơn: tạo ra nhiều giá trị hơn từ ít nguồn lực hơn, phát triển nhanh nhưng bền vững, hiệu quả nhưng nhân văn. Chuyển đổi tư duy này không chỉ giúp nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh, mà còn mở ra con đường phát triển chất lượng cao, tự cường và bao trùm cho nền kinh tế và xã hội./.