Xôi Phú Thượng - Niềm tự hào ẩm thực của người Hà Nội

Các món ăn dân dã như xôi, chè đều trở thành sản phẩm OCOP ở Tây Hồ

Từ một món ăn dân dã của làng quê ven hồ, xôi Phú Thượng đã trở thành thương hiệu nổi tiếng của Hà Nội, gắn với lịch sử vùng đất và sự khéo léo của những người phụ nữ tảo tần. Phú Thượng - nay thuộc quận Tây Hồ, Hà Nội - từng là vùng đất nông nghiệp trù phú với bãi bồi, ruộng lúa và nghề trồng màu phát triển. Người dân nơi đây từ xưa đã trồng nhiều giống nếp ngon, đặc biệt là nếp cái hoa vàng - loại nếp nổi tiếng nhất miền Bắc. Chính nguồn nguyên liệu chất lượng đã đặt nền tảng cho nghề đồ xôi phát triển.

Nghề nấu xôi ở Phú Thượng có từ hàng trăm năm trước. Ban đầu chỉ là những nồi xôi trong gia đình, nồi xôi cúng đình - lễ hội, dần dần lan tỏa thành nghề làm xôi bán buôn, bán lẻ cho các chợ và làng xung quanh. Các bà, các mẹ truyền lại bí quyết chọn nếp, đồ xôi, ủ xôi từ đời này sang đời khác, tạo nên một hương vị không lẫn với bất kỳ nơi nào. Xôi Phú Thượng đặc biệt bởi sự kết hợp hài hòa giữa nguyên liệu thượng hạng và kỹ thuật đồ xôi truyền thống. Người thợ làm xôi luôn ưu tiên nếp cái hoa vàng - loại nếp hạt tròn, trắng ngà, thơm nhẹ và dẻo bùi. Nếp phải là nếp vụ mùa mới, hạt chắc, ngâm đúng thời gian để khi đồ xôi hạt nở đều nhưng không nát.

Khác với cách nấu xôi nhanh bằng nồi điện, xôi Phú Thượng được đồ bằng chõ gỗ hoặc nồi truyền thống. Hơi nước lan đều khiến hạt nếp chín từ từ, mềm, thơm tự nhiên. Xôi đạt chuẩn phải: Dẻo mà không nhão, Thơm mà không gắt, Hạt tơi, bóng tự nhiên, Vị ngọt bùi lan tỏa ngay khi ăn Sau khi đồ, xôi được ủ bằng khăn sạch hoặc lá chuối trong đồ chứa lớn. Nhờ vậy, xôi giữ được hơi nóng và độ dẻo suốt nhiều giờ điều làm nên danh tiếng của xôi Phú Thượng. Xôi Phú Thượng nổi tiếng với nhiều loại: Xôi gấc đỏ mọng, Xôi xéo vàng sánh, Xôi đỗ xanh dẻo bùi, Xôi vò tơi mà không rời, Xôi lạc, xôi sắn - mộc mạc như chính người dân quê ven hồ, Mỗi loại đều chứa đựng sự khéo léo trong cách đồ nếp, đánh tơi hay trộn nguyên liệu.

Xôi không chỉ là món ăn sáng quen thuộc, mà còn gắn liền với đời sống văn hóa – tín ngưỡng của người dân Tây Hồ. Trong lễ cúng đình - đền: Xôi là lễ vật không thể thiếu trong các dịp rằm, mùng một, lễ hội truyền thống. Trong đám cưới, đám giỗ: Xôi tượng trưng cho sự sung túc, no đủ, sum vầy. Trong đời sống kinh tế: Nhiều gia đình ở Phú Thượng sinh sống bằng nghề nấu xôi, tạo thu nhập ổn định qua nhiều thế hệ. Ngày xưa, mỗi sớm tinh mơ, hình ảnh các bà các chị gánh đôi quang xôi nóng hổi ra chợ Bưởi, chợ Yên Phụ đã trở thành nét đẹp bình dị của vùng ven hồ. Hương xôi quyện trong sương sớm, lan tỏa khắp các ngõ nhỏ, gợi nhớ một Hà Nội thanh bình.

Khi Tây Hồ trở thành trung tâm bên hồ Tây, đời sống thay đổi nhanh chóng, nghề nấu xôi truyền thống từng có lúc bị thu hẹp. Tuy nhiên, chính nhu cầu giữ gìn bản sắc ẩm thực Hà Nội đã giúp xôi Phú Thượng sống dậy mạnh mẽ. Nhiều gia đình đã: Mở rộng cơ sở nấu xôi, Đầu tư thiết bị sạch, an toàn, Đóng gói xôi tiện lợ, Đưa sản phẩm vào các cửa hàng đặc sản, Phục vụ lễ hội, sự kiện, khách du lịch

Dù áp dụng công nghệ mới, nhưng các hộ sản xuất vẫn giữ bí quyết chọn nếp và đồ xôi truyền thống - yếu tố làm nên linh hồn của món ăn. Với nền tảng nghề truyền thống lâu đời, quy trình sản xuất an toàn và thương hiệu đã được khẳng định. Các cơ sở cần áp dụng tiêu chuẩn vệ sinh, đóng gói - bảo quản đảm bảo an toàn thực phẩm để nâng cao độ tin cậy. Gắn xôi Phú Thượng với bản sắc văn hóa Tây Hồ - Hồ Tây, thu hút du khách và tăng giá trị cho sản phẩm. Xôi gấc, xôi đỗ xanh hoặc xôi sen đóng hộp có thể trở thành đặc sản mang đi xa.

Du khách có thể tham quan “lò xôi Phú Thượng”, tìm hiểu quy trình chọn nếp - ngâm - đồ xôi và thưởng thức tại chỗ. Xôi Phú Thượng không chỉ đơn thuần là món ăn mà còn là hơi ấm của nồi xôi gánh trong sớm tinh mơ, vị dẻo thơm của nếp hoa vàng đất Bắc, sự tinh tế của người Hà Nội trong từng món ăn, Nét văn hóa truyền thống cần gìn giữ. Giữa nhịp sống hiện đại, xôi Phú Thượng như dấu lặng của thời gian, nhắc nhở rằng giá trị của một món ăn không chỉ nằm ở hương vị, mà còn ở ký ức, trong cách người dân gìn giữ nghề, và ở những câu chuyện đằng sau mỗi hạt nếp./.