Phong tỏa Eo biển Hormuz tác động đến xuất khẩu nông sản Việt Nam. Ảnh minh họa

Sự kiện phong tỏa Eo biển Hormuz trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang tại Trung Đông từ cuối tháng 2/2026, đặc biệt sau chiến dịch quân sự Cuồng Nộ (Operation Epic Fury), đã tạo ra một cú sốc cấu trúc đối với hệ thống thương mại toàn cầu.

Là một trong những “yết hầu” quan trọng nhất của chuỗi cung ứng quốc tế, eo biển Hormuz đảm nhiệm vai trò trung chuyển khoảng một phần tư lượng dầu thô và là tuyến vận tải thiết yếu của phân bón, nguyên liệu đầu vào và hàng hóa nông sản.

Gián đoạn dòng chảy tại đây không đơn thuần là một cú sốc cục bộ, mà mang tính hệ thống, làm đứt gãy các liên kết logistics liên lục địa giữa châu Á, Trung Đông, châu Phi và châu Âu.

Tác động ngắn hạn của phong tỏa eo biển Hormuz

Dữ liệu thực chứng từ hoạt động xuất khẩu nông sản trong kỳ 1 tháng 3/2025 so với cùng kỳ năm 2026 cho thấy bức tranh biến động giá trị rõ nét hơn so với biến động sản lượng.

Cụ thể, hạt điều giảm từ khoảng 7.013,6 USD/tấn xuống còn 6.739,6 USD/tấn; cà phê giảm mạnh từ 5.803,2 USD/tấn xuống 4.553,6 USD/tấn; hạt tiêu giảm từ 6.958,0 USD/tấn xuống 6.422,2 USD/tấn; cao su giảm từ 2.011,7 USD/tấn xuống 1.908,9 USD/tấn.

Ngược lại, một số mặt hàng như gạo và sắn ghi nhận xu hướng tăng nhẹ về đơn giá (gạo từ khoảng 488,0 USD/tấn lên 496,6 USD/tấn; sắn từ 291,9 USD/tấn lên 348,7 USD/tấn). Mức tăng không đủ bù đắp chi phí đầu vào và logistics gia tăng.

Chè là trường hợp hiếm hoi có cải thiện đơn giá (từ 1.603,6 lên 1.682,8 USD/tấn), song đi kèm với sự sụt giảm đáng kể về khối lượng xuất khẩu. Nhìn tổng thể, xu hướng chi phối là “giảm giá trị đơn vị” ở phần lớn các mặt hàng chủ lực, phản ánh áp lực chi phí lan tỏa trong toàn chuỗi cung ứng.

Tổng hợp xuất khẩu nông sản chủ lực. (Nguồn: Cục Hải quan)

Về mặt lý thuyết, cú sốc có thể được lý giải thông qua hai khung phân tích kinh điển là giá mạng nhện (Cobweb model) và tác động giá cánh kéo (Scissors effect). Mô hình mạng nhện cho rằng cung nông nghiệp phản ứng có độ trễ theo giá quá khứ do chu kỳ sản xuất dài, dẫn đến dao động chu kỳ “được mùa mất giá”.

Trong khi đó, hiệu ứng giá cánh kéo mô tả tình trạng giá đầu vào tăng nhanh hơn giá đầu ra, làm biên lợi nhuận bị thu hẹp. Thị trường Trung Đông chỉ chiếm khoảng 2% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam, do đó tác động trực tiếp về cầu là tương đối hạn chế trong ngắn hạn. Hơn nữa, cầu lương thực có độ co giãn thấp, nên tổng lượng tiêu thụ toàn cầu vẫn duy trì ổn định, góp phần giữ vững sản lượng xuất khẩu.

Tác động chi phí vận tải logistics

Tuy nhiên, cách tiếp cận dựa trên tỷ trọng thương mại trực tiếp đã bỏ qua vai trò trung chuyển chiến lược của khu vực Trung Đông trong mạng lưới logistics toàn cầu. Các cảng lớn như Jebel Ali Port không chỉ phục vụ tiêu dùng nội địa mà còn là trung tâm phân phối hàng hóa sang châu Phi và một phần châu Âu.

Khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, khả năng tiếp cận các cảng này bị gián đoạn, kéo theo sự đình trệ của toàn bộ chuỗi trung chuyển. Hệ quả là các lô hàng từ Việt Nam đi thị trường thứ ba bị chậm trễ, phát sinh chi phí lưu kho, rủi ro giảm chất lượng và vi phạm hợp đồng. Do đó, tác động thực tế vượt xa con số 2% thương mại trực tiếp, thể hiện rõ tính chất “gợn sóng” trong hệ thống cung ứng toàn cầu.

Tổng hợp xuất khẩu nông sản chủ lực. (Nguồn: Cục Hải quan)

Trong ngắn hạn, cú sốc lớn nhất không đến từ cầu tiêu dùng mà đến từ chi phí logistics. Gián đoạn tuyến vận tải qua Hormuz và Biển Đỏ buộc các hãng tàu phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua Kênh đào Suez, làm kéo dài thời gian vận chuyển thêm 10-14 ngày. Sự thay đổi này dẫn đến chi phí vận tải tăng mạnh, chu kỳ quay vòng container kéo dài và tình trạng thiếu container rỗng tại các cảng châu Á.

Đối với hàng nông sản - đặc biệt là trái cây tươi và thủy sản - độ nhạy cảm về thời gian khiến chi phí tăng không chỉ làm giảm lợi nhuận mà còn làm suy yếu khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Quan trọng hơn, chi phí vận tải gia tăng đã tạo ra một “độ chênh giá” đáng kể giữa giá CIF và giá FOB. Trong bối cảnh cạnh tranh, các nhà nhập khẩu không thể hoàn toàn gánh chịu chi phí vận chuyển tăng, buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải điều chỉnh giảm giá FOB để duy trì đơn hàng. Đây chính là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hiện tượng “tăng lượng - giảm giá trị”.

Ví dụ, cà phê dù giữ ổn định về lượng xuất khẩu nhưng giá trị giảm hơn 20%, phản ánh áp lực giảm giá tại nguồn. Tương tự, hạt tiêu và cao su đều ghi nhận sự suy giảm đơn giá, trong khi khối lượng không giảm tương ứng.

Thực tiễn đã cho thấy mô hình mạng nhện vẫn đúng về mặt khối lượng, cầu tiêu dùng toàn cầu ổn định giúp duy trì sản lượng xuất khẩu, nhưng bị “bẻ cong” về mặt giá trị do sự can thiệp của chi phí logistics. Thị trường không còn vận hành thuần túy theo cung - cầu mà bị chi phối bởi các yếu tố ngoại sinh, đặc biệt là chi phí vận tải và rủi ro địa chính trị.

Kết quả là phần lớn gánh nặng được chuyển sang phía nhà sản xuất, làm suy giảm thu nhập thực tế của nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu ngay trong ngắn hạn, đồng thời đặt nền móng cho hiệu ứng giá cánh kéo trở nên trầm trọng hơn trong trung và dài hạn.

Tác động dài hạn, hiệu ứng giá cánh kéo và yêu cầu tái cấu trúc chiến lược, đa dạng hóa thị trường

Nếu tác động ngắn hạn chủ yếu diễn ra ở phía đầu ra thông qua giá xuất khẩu, thì trong dài hạn, cú sốc từ phong tỏa Eo biển Hormuz lan sâu vào cấu trúc sản xuất thông qua chi phí đầu vào, kích hoạt hiệu ứng giá cánh kéo một cách toàn diện. Đây là giai đoạn tác động phong tỏa eo biển Hormuz trở nên nghiêm trọng hơn, mang tính hệ thống và có khả năng làm suy yếu nền tảng của ngành nông nghiệp.

Trước hết, cần nhấn mạnh vai trò của eo biển Hormuz trong chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu. Khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại quốc tế, đặc biệt là Ure và amoniac, được vận chuyển qua khu vực. Khi tuyến đường bị phong tỏa, nguồn cung toàn cầu bị thu hẹp đột ngột, đẩy giá phân bón tăng mạnh.

Tàu di chuyển tại Eo biển Hormuz. Ảnh: IRNA/TTXVN

Việt Nam phụ thuộc lớn vào phân bón nhập khẩu, đặc biệt là Kali và các sản phẩm từ Trung Đông, cú sốc nhanh chóng chuyển hóa thành chi phí sản xuất tăng cao. Dữ liệu cho thấy giá nhập khẩu Ure đã tăng gần 10% chỉ trong nửa đầu tháng 3/2026, phản ánh tốc độ lan truyền nhanh của cú sốc.

Song song với đó là cú sốc năng lượng. Với khoảng 25% lượng dầu thế giới đi qua eo biển Hormuz, việc gián đoạn nguồn cung đã khiến giá nhiên liệu tăng mạnh.

Đối với Việt Nam, chi phí nhập khẩu xăng dầu tăng hơn 30% so với cùng kỳ, trong đó diesel, nguồn năng lượng chủ yếu cho máy móc nông nghiệp và vận tải, tăng mạnh nhất, làm chi phí sản xuất và vận chuyển nội địa tăng đồng loạt, từ khâu làm đất, tưới tiêu đến thu hoạch và phân phối.

Thống kê lượng và giá trị nhập khẩu các loại phân bón. Nguồn: Cục Hải quan

Khi kết hợp hai yếu tố, hiệu ứng giá cánh kéo hình thành rõ nét: giá đầu vào tăng nhanh và mạnh, trong khi giá đầu ra bị kìm hãm hoặc thậm chí giảm do áp lực cạnh tranh và chi phí logistics. Khoảng chênh lệch giữa hai đường giá ngày càng mở rộng, làm lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp bị “bào mòn” nghiêm trọng.

Đây không còn là một rủi ro lý thuyết mà đã trở thành thực tế hiển hiện ngay trong năm 2026. Nếu kéo dài, hiện tượng có thể dẫn đến giảm đầu tư vào sản xuất, thu hẹp diện tích canh tác và suy giảm năng suất trong tương lai.

Ở cấp độ vĩ mô, cú sốc này còn tạo ra nguy cơ lạm phát đình đốn. Chi phí sản xuất tăng đẩy giá cả lên cao, trong khi tăng trưởng kinh tế bị kìm hãm do xuất khẩu suy giảm giá trị. Áp lực tỷ giá gia tăng khi chi phí nhập khẩu tăng và đồng USD mạnh lên, khiến điều hành kinh tế vĩ mô trở nên khó khăn hơn. Các dự báo cho thấy tăng trưởng GDP có thể giảm đáng kể so với kịch bản không có khủng hoảng.

Thống kê lượng và giá trị nhập khẩu xăng dầu. Nguồn: Cục Hải quan

Trước bối cảnh đó, yêu cầu tái cấu trúc chiến lược trở nên cấp thiết. Hướng đi quan trọng là chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp sinh thái, giảm phụ thuộc vào đầu vào hóa thạch. Phát triển phân bón hữu cơ, tối ưu hóa sử dụng nước và năng lượng, cũng như áp dụng công nghệ canh tác bền vững sẽ giúp giảm thiểu tác động của biến động giá quốc tế...