Làng nghề ngà, sừng Thụy Ứng - Di sản nghề thủ công độc đáo của vùng đất Hà thành

Những sản phẩm độc đáo đoạt nhiều giải thưởng quốc gia

Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, làng nghề không chỉ tạo dựng thương hiệu bằng những sản phẩm tinh xảo mà còn góp phần gìn giữ một nghề thủ công truyền thống độc đáo của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mặc dù trải qua nhiều biến động của lịch sử và sự thay đổi của thị trường, người dân Thụy Ứng vẫn bền bỉ gìn giữ nghề, không ngừng sáng tạo để đưa sản phẩm truyền thống vươn tới nhiều thị trường trong và ngoài nước.

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề chế tác sừng ở Thụy Ứng đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVII. Ban đầu, người dân chỉ tận dụng sừng trâu, sừng bò sau khi giết mổ để làm lược, cán dao, thìa, đũa và một số vật dụng sinh hoạt. Qua nhiều thế hệ, cùng với sự khéo léo và óc sáng tạo, nghề ngày càng phát triển, hình thành nên những sản phẩm mỹ nghệ có giá trị cao. Tên tuổi của Thụy Ứng dần được biết đến như một trung tâm chế tác sừng lớn nhất cả nước.

Trước đây, ngoài sừng trâu, sừng bò, một số cơ sở còn chế tác từ ngà voi theo nhu cầu của thị trường. Tuy nhiên, để bảo vệ động vật hoang dã và thực hiện các quy định của pháp luật cũng như các cam kết quốc tế, ngày nay các cơ sở sản xuất tại Thụy Ứng không sử dụng ngà voi. Làng nghề hiện chủ yếu khai thác nguồn nguyên liệu hợp pháp từ sừng trâu, sừng bò và một số vật liệu thay thế, tập trung phát triển các sản phẩm thủ công mỹ nghệ thân thiện với môi trường và tuân thủ nghiêm các quy định về bảo tồn đa dạng sinh học.

Nguyên liệu sau khi thu mua được lựa chọn kỹ lưỡng theo độ dày, màu sắc và chất lượng. Những chiếc sừng đạt tiêu chuẩn sẽ được cắt bỏ phần rỗng, làm sạch rồi ngâm, hấp hoặc luộc ở nhiệt độ thích hợp để làm mềm chất sừng. Sau đó, người thợ dùng máy ép hoặc khuôn để tạo hình trước khi chuyển sang các công đoạn cắt, tiện, chạm khắc, mài nhẵn và đánh bóng. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác và kinh nghiệm lâu năm nhằm giữ được độ bóng tự nhiên cùng những đường vân độc đáo của chất liệu sừng.

Điểm đặc biệt của sản phẩm Thụy Ứng là tận dụng vẻ đẹp vốn có của sừng tự nhiên. Mỗi chiếc sừng mang những sắc độ khác nhau từ vàng nhạt, nâu hổ phách đến đen ánh, tạo nên nét riêng biệt mà không vật liệu công nghiệp nào có thể thay thế. Người nghệ nhân luôn tính toán kỹ lưỡng để khai thác tối đa màu sắc và vân sừng, giúp mỗi sản phẩm trở thành một tác phẩm thủ công mang dấu ấn riêng.

Sản phẩm của làng nghề rất phong phú. Từ những vật dụng quen thuộc như lược, thìa, muỗng, dao gọt giấy, đũa, khuy áo, trâm cài tóc, cúc áo đến các mặt hàng mỹ nghệ như vòng tay, vòng cổ, mặt dây chuyền, tượng trang trí, hộp đựng trang sức, bút ký, quà lưu niệm và đồ trang trí nội thất. Trong những năm gần đây, nhiều cơ sở còn phát triển các phụ kiện thời trang cao cấp kết hợp giữa sừng tự nhiên với gỗ, bạc hoặc đồng nhằm đáp ứng thị hiếu đa dạng của khách hàng.

Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn thủ công. Đặc biệt, khâu chạm khắc và đánh bóng quyết định giá trị của sản phẩm. Chỉ cần một sơ suất nhỏ trong quá trình cắt hoặc mài cũng có thể làm nứt, gãy nguyên liệu, gây thiệt hại đáng kể. Vì vậy, nghề chế tác sừng không chỉ đòi hỏi sức khỏe mà còn yêu cầu sự kiên nhẫn, đôi bàn tay khéo léo và con mắt thẩm mỹ tinh tế.

Nghề truyền thống đã góp phần tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động địa phương. Hầu hết các gia đình trong làng đều có người tham gia vào một hoặc nhiều công đoạn sản xuất. Những bí quyết nghề nghiệp được truyền dạy từ cha ông sang con cháu, tạo nên sự kế thừa liên tục qua nhiều thế hệ. Nhiều nghệ nhân đã dành cả cuộc đời để gắn bó với nghề, không ngừng sáng tạo mẫu mã mới, kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và xu hướng thiết kế hiện đại.

Trong bối cảnh hội nhập, các cơ sở sản xuất ở Thụy Ứng đã mạnh dạn đầu tư máy móc hỗ trợ các khâu cắt, mài và đánh bóng nhằm nâng cao năng suất, nhưng những công đoạn tạo hình, lựa chọn nguyên liệu và hoàn thiện sản phẩm vẫn phụ thuộc chủ yếu vào tay nghề của người thợ. Nhờ đó, sản phẩm vừa bảo đảm tính thủ công, vừa đáp ứng yêu cầu về chất lượng và tiến độ của thị trường.

Bên cạnh thị trường trong nước, nhiều sản phẩm của làng nghề đã được xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu và một số quốc gia khác thông qua các doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ. Những thiết kế mang phong cách tối giản, thân thiện với môi trường và sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc hợp pháp được người tiêu dùng quốc tế đánh giá cao.

Tuy nhiên, làng nghề cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm, chi phí sản xuất tăng, sự cạnh tranh của các vật liệu tổng hợp và yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc sản phẩm đặt ra nhiều áp lực đối với các cơ sở sản xuất. Bên cạnh đó, việc đào tạo đội ngũ thợ trẻ có tay nghề cao để kế thừa nghề truyền thống cũng là vấn đề cần được quan tâm.

Làng nghề không chỉ tạo công ăn việc mà còn là nơi truyền nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Để phát triển bền vững, làng nghề Thụy Ứng đang chú trọng đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, phát triển thương mại điện tử và gắn sản xuất với du lịch làng nghề. Du khách đến đây có thể tham quan các xưởng chế tác, trực tiếp quan sát quy trình tạo ra sản phẩm, giao lưu với nghệ nhân và tìm hiểu lịch sử của một làng nghề có tuổi đời hàng trăm năm. Đây là hướng đi giúp nâng cao giá trị sản phẩm, đồng thời quảng bá hình ảnh văn hóa truyền thống của vùng đất Hà Tây xưa.

Trong xu thế tiêu dùng xanh, các sản phẩm từ sừng trâu, sừng bò – nguồn nguyên liệu là phụ phẩm của ngành chăn nuôi – cũng góp phần tận dụng tài nguyên hiệu quả, giảm lãng phí và gia tăng giá trị kinh tế. Việc tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã và nói không với nguyên liệu bất hợp pháp đã mở ra cơ hội để làng nghề phát triển theo hướng bền vững và có trách nhiệm.

Ngày nay, tiếng máy mài hòa cùng đôi bàn tay tài hoa của những người thợ Thụy Ứng vẫn miệt mài tạo nên những sản phẩm mang đậm dấu ấn thủ công Việt Nam. Mỗi chiếc lược, chiếc vòng hay món quà lưu niệm không chỉ thể hiện kỹ thuật chế tác tinh xảo mà còn chứa đựng niềm tự hào về truyền thống lao động sáng tạo của nhiều thế hệ nghệ nhân.

Với lịch sử lâu đời, kỹ thuật chế tác độc đáo và khả năng thích ứng với nhu cầu của thị trường, làng nghề Thụy Ứng tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những làng nghề thủ công tiêu biểu của Hà Nội. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của làng nghề thành sản phẩm OCOP độc đáo không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương mà còn gìn giữ một di sản văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ cho các thế hệ mai sau./.