Làm chủ công nghệ biển, đất nước mới có thể trở thành một quốc gia mạnh về biển và giàu từ biển

Kinh tế biển là lấy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo làm động lực.

Diễn đàn Phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam năm 2025 diễn ra tại Bãi Cháy, tỉnh Quảng Ninh trong hai ngày 12-13/12/2025, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và Tỉnh ủy, UBND tỉnh Quảng Ninh tổ chức.

Kinh tế biển ngày càng giữ vai trò chiến lược, là không gian kết nối giữa tăng trưởng, an ninh, môi trường và vị thế quốc gia. Phát triển bền vững kinh tế biển trở thành thước đo năng lực quản trị hiện đại của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương quan trọng, tạo nền tảng thúc đẩy kinh tế biển; trong đó Quảng Ninh là địa phương tiêu biểu khi phát huy hiệu quả lợi thế biển và kiên định định hướng phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Trưởng Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh việc cần đánh giá toàn diện quá trình thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển việt nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Nghị quyết 36-NQ/TW, đồng thời đưa ra đề xuất chính sách cho giai đoạn tới.

Sau khi Nghị quyết 36-NQ/TW được ban hành năm 2018, các Bộ, ngành và địa phương đã triển khai tương đối đồng bộ và hiệu quả. Nhận thức về phát triển kinh tế biển đã thay đổi rõ rệt. Sáu lĩnh vực kinh tế biển chủ đạo đã thu hút nguồn lực đầu tư lớn; nhiều đô thị ven biển được xây dựng hiện đại, các khu công nghiệp và hạ tầng quy mô lớn hình thành, một số địa phương tạo được đột phá và bắt đầu hình thành các tập đoàn kinh tế biển, qua đó góp phần nâng cao đời sống người dân.

Tuy nhiên, một số chỉ tiêu còn là thách thức và chưa được đánh giá đầy đủ. Hệ sinh thái biển tại nhiều khu vực đang suy thoái; nguồn lợi thủy sản giảm và thiếu bền vững. Quy mô kinh tế biển chưa tương xứng với tiềm năng; khoa học công nghệ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực biển chưa trở thành động lực cốt lõi, sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường biển vẫn còn hạn chế.

Trong số đó, mục tiêu tham vọng về tăng 6% diện tích khu bảo tồn biển và ven biển còn nhiều khó khăn. “Tương tự với điện gió ngoài khơi, hiện mới dừng ở mức cơ hội, chưa chuyển thành kết quả cụ thể. Câu hỏi đặt ra là vì sao vẫn chưa tạo được bứt phá. Thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để hiện thực hóa tiềm năng”, ông Hưng gợi mở.

Theo ông Nguyễn Duy Hưng, sự kiện hôm nay không chỉ nhằm đánh giá 7 năm triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW, mà cũng nhằm xác định những lĩnh vực ưu tiên mang tính đột phá để tham mưu cho Đảng và Nhà nước trong bối cảnh mới.

Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Bùi Văn Khắng.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Bùi Văn Khắng, biển, đảo Quảng Ninh giữ vai trò đặc biệt quan trọng ở cả tầm quốc gia và quốc tế, tạo nên lợi thế đột phá cho phát triển.

Với không gian chiến lược, Quảng Ninh có tiềm năng lớn để phát triển toàn diện các ngành kinh tế biển như cảng biển, logistics, du lịch biển, nuôi trồng và khai thác thủy sản, công nghiệp ven biển, năng lượng gió - khí, xây dựng công trình biển và khoa học - công nghệ biển. Khai thác tối đa những lợi thế này là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đưa tỉnh trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại, tầm quốc tế trong kỷ nguyên mới.

Trong du lịch và dịch vụ biển, Quảng Ninh khẳng định vị trí trung tâm du lịch biển của miền Bắc với điểm nhấn là Vịnh Hạ Long - Di sản thiên nhiên thế giới. Về kinh tế hàng hải và logistics, tỉnh sở hữu hệ thống hạ tầng ven biển đồng bộ, hiện đại, kết nối bởi đường cao tốc, sân bay và mạng lưới cảng biển quy mô.

Ở lĩnh vực công nghiệp ven biển và năng lượng, các khu công nghiệp và khu kinh tế ven biển tiếp tục thu hút mạnh dòng vốn đầu tư, hình thành chuỗi công nghiệp chủ lực như đóng tàu, chế biến và sản xuất ô tô. Ngành chế biến - chế tạo duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Theo quy hoạch giai đoạn 2030-2035, tỉnh sẽ phát triển 4.000 MW điện gió ngoài khơi và 1.500 MW điện khí, mở ra triển vọng trở thành trung tâm năng lượng xanh của khu vực.

Trong thủy sản, bảo tồn và an sinh xã hội, tỉnh đẩy mạnh nuôi trồng thủy sản; hoàn thành thay thế 10 triệu phao xốp bằng vật liệu HDPE; quy hoạch 3 khu bảo tồn biển, 13 khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản quý hiếm và 4 vùng cấm khai thác có thời hạn. Quảng Ninh cũng đảm bảo 100% hộ dân trên các đảo có điện lưới và 100% người dân được cấp thẻ bảo hiểm y tế; đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng văn hóa biển bền vững.

Tuy nhiên, Chủ tịch Bùi Văn Khắng thẳng thắn nhìn nhận, tăng trưởng kinh tế biển của tỉnh vẫn chưa tương xứng với tiềm năng; tỷ trọng đóng góp vào GRDP và thu ngân sách còn thấp. Các hạn chế lớn gồm hiệu quả và quy mô của logistics, cảng biển và nuôi trồng thủy sản chưa cao; khoa học - công nghệ biển chưa đóng vai trò động lực; thiếu cơ sở đào tạo chuyên sâu; ô nhiễm môi trường từ khai thác khoáng sản, xi măng và nhiệt điện còn phức tạp; quản lý tài nguyên biển đảo chưa hiệu quả; và liên kết vùng chậm đổi mới.

Từ thực tiễn đó, tỉnh rút ra các bài học then chốt. Đó là hành động dựa trên thực tế, tôn trọng quy luật khách quan; phát triển kinh tế biển theo hướng đồng bộ, toàn diện; và ưu tiên nguồn lực tài chính, vật lực, nhân lực cho chiến lược dài hạn.

Thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp với Quảng Ninh và Hải Phòng xây dựng đề án đưa 2 địa phương trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại, tầm quốc tế hàng đầu Đông Nam Á. Để thực hiện mục tiêu này, Quảng Ninh sẽ tập trung vào các giải pháp đột phá như chuyển đổi mô hình du lịch để trở thành trung tâm du lịch biển kết nối khu vực và thế giới; phát triển đô thị ven biển theo mô hình tăng trưởng xanh, thông minh; hoàn thiện hạ tầng khu kinh tế, khu công nghiệp; đề xuất xây dựng khu thương mại tự do ven biển tại Vân Đồn theo mô hình sinh thái; gắn phát triển kinh tế với quốc phòng - an ninh; duy trì hợp tác song phương với Quảng Tây (Trung Quốc) trong quản lý vùng biển; và thí điểm các cơ chế, chính sách ưu đãi đặc thù tạo đòn bẩy cho các ngành kinh tế biển có sức cạnh tranh quốc tế.

GS.TS. Mai Trọng Nhuận.

Theo GS.TS. Mai Trọng Nhuận, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, định hướng không gian phát triển kinh tế biển gắn với sắp xếp đơn vị hành chính mở ra cơ hội rất lớn cho Việt Nam.

Với hơn 3.260 km bờ biển, vùng biển rộng gấp ba lần đất liền, xấp xỉ 1 triệu km2 và giàu tài nguyên và đa dạng sinh học, Việt Nam nắm giữ vị thế địa chính trị và địa kinh tế quan trọng, nằm trên nhiều tuyến hàng hải quốc tế. Sau sáp nhập, cả nước có 21/34 tỉnh ven biển và 23/34 tỉnh có cảng biển, tạo cơ sở thuận lợi cho phát triển kinh tế biển.

Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền 2 cấp sẽ tạo không gian phát triển mới, giảm thủ tục, giúp địa phương chủ động hơn trong khai thác bền vững và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Không gian tỉnh được mở rộng sẽ giúp tăng diện tích phát triển, thu hút những dự án lớn, đồng thời tạo điều kiện để các tỉnh không có biển kết nối ra biển, phát triển logistics và du lịch. Sự sáp nhập cũng cho phép điều chỉnh quy hoạch ở tầm vĩ mô: thống nhất cách sử dụng không gian biển, giảm manh mún; rút ngắn quy trình hành chính và tạo động lực cho các dự án liên vùng như cảng biển hay khu công nghiệp. Quy hoạch mới sẽ gắn kết chặt chẽ hơn với quy hoạch quốc gia, hình thành xu thế phát triển thống nhất.

Theo ông Nhuận, thay đổi đơn vị hành chính còn giúp định hình các trục phát triển biển mới. Không gian rộng mở là điều kiện để hình thành các vùng kinh tế biển trọng điểm, tạo quỹ đất lớn cho logistics và năng lượng tái tạo, nhất là điện gió ngoài khơi, đồng thời kết nối thông suốt các hành lang kinh tế. Tuy nhiên, mô hình “tỉnh - xã” sau sáp nhập có thể tạo ra khoảng trống quản lý ở cấp cơ sở, ảnh hưởng đến điều hành và giám sát tài nguyên biển nếu không có giải pháp phù hợp.

Chia sẻ tại Phiên đối thoại, GS.TS Mai Trọng Nhuận, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng để các trung tâm kinh tế biển trở thành cực tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững, cần vận hành trên 5 nguyên tắc cốt lõi.

Nguyên tắc thứ nhất là tuân thủ giới hạn sinh thái. Mọi hoạt động kinh tế, xã hội và hạ tầng phải nằm trong sức chịu tải và khả năng phục hồi của hệ sinh thái biển - bờ. Điều này bảo đảm không xâm phạm những ngưỡng tự nhiên mang tính sống còn.

Nguyên tắc thứ hai là duy trì tính bền vững tự nhiên, xã hội và con người. Nghĩa là phát triển nhưng phải giữ được chức năng cốt lõi của tự nhiên, giá trị văn hóa - xã hội và bảo đảm an toàn, sinh kế, chất lượng sống cho người dân.

Nguyên tắc thứ ba là tích hợp đa ngành và liên kết vùng. Một trung tâm kinh tế biển chỉ phát huy hiệu quả khi kết nối tốt giữa biển và lục địa, giữa các tỉnh có biển - không có biển, và giữa các vùng với nhau. Đây cũng là nguyên tắc nền tảng của quy hoạch không gian biển hiện đại.

Nguyên tắc thứ tư là phát triển xanh, tuần hoàn, carbon thấp và chống chịu cao. Đây không chỉ là xu thế mà phải trở thành yêu cầu bắt buộc. Trung tâm kinh tế biển phải là hình mẫu của phát triển xanh, thực thi đầy đủ các tiêu chí tuần hoàn và giảm phát thải.

Nguyên tắc thứ năm là lấy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo làm động lực.

Theo GS.TS Mai Trọng Nhuận, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo biển, trong đó có bản sao số của biển Việt Nam và các trung tâm kinh tế biển để phục vụ quản trị và quy hoạch. “Nếu vận hành theo 5 nguyên tắc này, trung tâm kinh tế biển sẽ vừa là cực tăng trưởng mới, vừa là mô hình phát triển không vượt giới hạn sinh thái, không trở thành ‘điểm nóng’ môi trường, đồng thời là hình mẫu để triển khai quy hoạch không gian biển và quản trị biển theo mô hình chính quyền hai cấp”, GS.TS Mai Trọng Nhuận nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, chuyên gia cho rằng, một nguyên nhân khiến kinh tế biển chưa bứt phá là thể chế - chính sách hiện nay tuy có nhưng chưa phản ánh đúng đặc thù và chưa tạo ra đột phá. Vì vậy, ông Nhuận ủng hộ việc áp dụng cơ chế thử nghiệm chính sách cho phát triển kinh tế biển. Theo đó, cơ chế thử nghiệm chính sách sẽ cho phép kiểm nghiệm thực tế các mô hình mới, đặc biệt là những nguyên tắc như kinh tế xanh, tuần hoàn, carbon thấp hay giới hạn sinh thái, trước khi nhân rộng.

Theo ông, cần xây dựng ít nhất “5 cơ chế thử nghiệm chính sách” tương ứng với 5 nguyên tắc nêu trên, qua đó biến các nguyên tắc thành yêu cầu bắt buộc, có cơ chế thực thi rõ ràng và đủ sức thuyết phục. Đây sẽ là điểm khởi đầu quan trọng để tạo bước đột phá cho kinh tế biển trong giai đoạn mới.

Giai đoạn phát triển mới, nơi kinh tế biển xanh tiếp tục được dẫn dắt bằng tư duy tiên phong Phát biểu tại Diễn đàn Phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam năm 2025 diễn ra tại Bãi Cháy, tỉnh Quảng Ninh trong ...

Đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế biển theo hướng khoa học, hiện đại và bền vững Bộ trưởng Trần Đức Thắng cho biết, Diễn đàn Phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam năm 2025 đã khép lại với nhiều ...