Sự kiện phát hiện bệnh héo rũ Panama chủng TR4 tại Ecuador vào tháng 9/2025 đã một lần nữa dấy lên lo ngại toàn cầu đối với giống chuối Cavendish (chuối già), loại cây trồng chiếm khoảng một nửa sản lượng và hơn 90% kim ngạch xuất khẩu chuối thế giới. TR4 là chủng nấm lưu tồn trong đất và hiện chưa có biện pháp phòng trừ đặc hiệu. Các triệu chứng bệnh thường chỉ biểu hiện rõ khi quần thể nấm bệnh đã thiết lập vững chắc trong đất, khiến các biện pháp can thiệp trở nên hạn chế.

Bài học từ lịch sử đối phó dịch bệnh

Đài Loan đã phải đối mặt và quản lý dịch TR4 từ năm 1967, khi những cây chuối nhiễm bệnh đầu tiên được phát hiện tại huyện Bình Đông (Pingtung). Theo nhà nghiên cứu Su Yu-yen thuộc Viện Nghiên cứu Chuối Đài Loan, cây bị nhiễm bệnh thường có biểu hiện vàng dọc theo mép lá, sau đó héo rũ, trong khi quả trở nên nhỏ và biến dạng.

Trong giai đoạn đầu, các biện pháp ứng phó chủ yếu là loại bỏ cây bệnh và trồng lại bằng các chồi bên từ những cánh đồng đã bị nhiễm. Tuy nhiên, phương pháp này đã vô tình góp phần làm dịch bệnh lây lan rộng hơn. Bà Su cho biết: "Ngày nay, hơn 80% các trang trại chuối tại Đài Loan vẫn đang bị nhiễm TR4".

Chiến lược chọn lọc giống kháng bệnh

Trước thực trạng đó, Viện Nghiên cứu Chuối Đài Loan đã áp dụng chiến lược dựa trên chọn lọc tự nhiên và nhân giống. Các chuyên gia thu thập chồi bên từ những cây thể hiện triệu chứng bệnh nhẹ hơn, sau đó nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm. Một lượng lớn cây con được tạo ra, sàng lọc kỹ lưỡng và những cá thể có biểu hiện kháng bệnh sẽ được trồng lại vào đất nhiễm bệnh để đánh giá khả năng sinh tồn trong điều kiện thực địa.

Quy trình này đã dẫn đến việc xác định được dòng chuối Giant Cavendish kháng bệnh đầu tiên - Chuối Đài Loan số 1, được đưa vào trồng thương mại từ năm 1992. Tiếp nối thành công đó, bảy biến thể khác đã chứng minh được khả năng kháng bệnh và sinh trưởng chung với nấm TR4. Đáng chú ý có giống Tai-Chiao số 1 với tỷ lệ kháng từ 80-90%, cùng các giống số 4, số 5 (kháng 80%) và số 7.

Đặc biệt, trong năm 2025, Viện đã sử dụng giống Williams – một giống vốn mẫn cảm với TR4 – để phát triển một biến thể mới có khả năng kháng bệnh Panama lên tới 70%.

Kinh nghiệm dài hạn của Đài Loan trong việc phơi nhiễm với TR4 đã định hình nên các chiến lược nhân giống và lai tạo của hòn đảo này, với trọng tâm là chọn lọc tính kháng và kiểm chứng thực địa. Mặc dù áp lực dịch bệnh vẫn ở mức cao trên khắp các vùng trồng, nhưng các giống kháng bệnh (cultivars) đã cho phép ngành chuối Đài Loan duy trì sản xuất liên tục ngay cả dưới áp lực của mầm bệnh.