Đa dạng rau củ - “Chìa khóa” tăng sức chống chịu của hệ thống lương thực trước biến đổi khí hậu

Vào cuối tháng 7, một nhóm các nhà khoa học quốc tế đã kêu gọi triển khai một nỗ lực phối hợp trên quy mô toàn cầu nhằm "bảo tồn, gìn giữ và tận dụng tốt hơn" những loại rau củ hiện chưa được canh tác theo quy mô nông nghiệp lớn, đồng thời cảnh báo rằng hệ thống lương thực hiện nay đang phụ thuộc quá mức vào một số ít loại cây trồng quen thuộc.

Báo cáo được công bố trên tạp chí đa ngành có bình duyệt Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) đã dẫn chứng các loại rau như rau chân vịt nhện (spider plant) tại châu Phi, mướp đắng tại châu Á, và bắp cải nhớt (slippery cabbage) tại khu vực Nam Thái Bình Dương như những ví dụ tiêu biểu cho các loại rau có thể giúp đa dạng hóa chế độ ăn uống, đồng thời hỗ trợ ngành nông nghiệp thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Theo các chuyên gia, việc chỉ phụ thuộc vào những loại cây trồng quen thuộc - như các giống cà tím, cải xoăn, bắp cải, cà rốt, xà lách, hành tây và cà chua tiêu chuẩn thường thấy tại siêu thị - có thể sẽ không đủ để ứng phó với những thách thức khí hậu trong tương lai.

"Giải pháp không đơn thuần chỉ là trồng nhiều rau hơn. Mà còn là trồng nhiều loại rau hơn," ông Maarten van Zonneveld, nhà khoa học nông nghiệp dẫn đầu nghiên cứu, chia sẻ trong một tuyên bố gửi tới Trung tâm Rau củ Thế giới (World Vegetable Center).

Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng hiện có ít nhất 1.480 loài rau ăn được trên khắp thế giới. Việc bảo tồn những loài rau này song hành chặt chẽ với việc giúp nhiều người có thể tiếp cận nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng với giá cả phải chăng hơn.

Đa dạng sinh học của rau củ đang bị đe dọa

Theo báo cáo, sự đa dạng sinh học của rau củ - tức "toàn bộ phổ" các loài rau hiện có - đang suy giảm nhanh chóng. Các nhà nghiên cứu cho biết khoảng 80% các nghiên cứu xem xét về tình trạng suy giảm đa dạng di truyền ở rau củ đã ghi nhận mức sụt giảm đáng kể trong suốt thế kỷ qua.

Ảnh: Taste

Trong số các loài họ hàng hoang dã của 79 loại cây rau chủ lực được đánh giá về nguy cơ tuyệt chủng, cứ khoảng bốn loài thì có một loài đang đứng trước nguy cơ biến mất. Trong khi đó, các nỗ lực nghiên cứu và lai tạo giống vẫn chủ yếu tập trung vào một nhóm nhỏ các loại cây trồng có giá trị thương mại cao, như cà chua và ớt, trong khi những loại rau giàu dinh dưỡng như rau chân vịt hay bắp cải tím lại nhận được sự quan tâm ít hơn nhiều.

"Đa dạng sinh học của rau củ là một trong những tài sản quý giá nhất của thế giới, giúp cải thiện chế độ dinh dưỡng và hỗ trợ ngành nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu," ông Colin Khoury, Trưởng bộ phận bảo tồn toàn cầu tại Crop Trust - tổ chức phi lợi nhuận chuyên về bảo tồn đa dạng cây trồng - chia sẻ với Trung tâm Rau Thế giới.

"Nhưng chúng ta lại đang đánh mất nguồn tài nguyên đó đúng vào thời điểm cần đến nó nhất. Bảo tồn đa dạng sinh học của rau củ không chỉ đơn thuần là gìn giữ quá khứ. Đó còn là cách để đảm bảo có nhiều lựa chọn hơn cho tương lai".

Ảnh: Nourish Inside Out

Việc khuyến khích đa dạng sinh học rau củ - cũng như mang đến nhiều lựa chọn phong phú hơn trên kệ hàng siêu thị - có thể tạo ra những tác động sâu rộng. Theo các nhà nghiên cứu, trung bình con người trên toàn thế giới hiện chỉ tiêu thụ lượng rau củ thấp hơn khoảng 40% so với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Con số này thậm chí còn cao hơn tại các quốc gia có thu nhập thấp, và tình trạng tiêu thụ rau củ không đủ mức được xếp vào một trong năm yếu tố nguy cơ dinh dưỡng hàng đầu gây bệnh trên toàn cầu, theo các nhà nghiên cứu.

Theo báo cáo trước đây của tờ The Guardian, dữ liệu từ Liên Hợp Quốc cho thấy hơn một phần ba dân số thế giới không đủ khả năng chi trả cho một chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, càng cho thấy sự cần thiết của việc giúp rau củ trở nên dễ tiếp cận và có giá cả phải chăng hơn.

Câu chuyện về đa dạng hóa rau củ không chỉ dừng lại ở vấn đề khẩu vị hay sở thích cá nhân. Ảnh: The New York Times

Việc canh tác và tiêu thụ đa dạng hơn các loài rau củ có thể góp phần giải quyết nhiều hơn một trong số những thách thức nói trên cùng lúc. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều loại rau củ được canh tác ở quy mô nhỏ thường thích nghi tốt hơn với điều kiện trồng trọt tại địa phương so với các giống nhập khẩu, đồng thời có thể cung cấp hàm lượng vitamin và khoáng chất cao hơn.

Câu chuyện về đa dạng hóa rau củ không chỉ dừng lại ở vấn đề khẩu vị hay sở thích cá nhân, mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trong dài hạn.

Khi ngày càng nhiều giống rau bản địa đứng trước nguy cơ biến mất, việc đưa những loại rau ít quen thuộc trở lại bàn ăn không đơn thuần là khôi phục một phần di sản nông nghiệp, mà còn mở ra nhiều lựa chọn hơn cho tương lai, cả về mặt dinh dưỡng lẫn khả năng chống chịu của hệ thống lương thực toàn cầu.