Xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững - Kỳ 2: Từ cánh đồng đến thị trường

Từ cánh đồng đến thị trường – hành trình của nông sản qua chuỗi cung ứng.

Sản xuất tốt nhưng chuỗi chưa chắc đã tốt

Nếu trở lại với bó rau trong bữa cơm ở kỳ trước, chúng ta sẽ thấy hành trình của nó chưa kết thúc khi người nông dân thu hoạch. Một bó rau chỉ thực sự tạo ra giá trị khi nó được bảo quản phù hợp, vận chuyển an toàn, đưa đến đúng thị trường và đến tay người tiêu dùng với chất lượng được duy trì. Điều đó có nghĩa là người nông dân có thể làm rất tốt công việc sản xuất nhưng vẫn chưa đủ để bảo đảm hiệu quả của cả chuỗi.

Hãy hình dung một vùng sản xuất đã tạo ra sản phẩm chất lượng. Nếu đầu ra không ổn định, người nông dân vẫn có thể phải bán với giá thấp. Nếu thiếu kho bảo quản hoặc phương tiện vận chuyển phù hợp, sản phẩm có thể giảm chất lượng trước khi đến thị trường. Nếu không có cơ sở chế biến, phần giá trị gia tăng lớn hơn có thể được tạo ra ở nơi khác. Ngược lại, một doanh nghiệp dù có thị trường cũng khó duy trì hoạt động nếu vùng nguyên liệu không ổn định.

Những tình huống đó cho thấy một thực tế quan trọng: Sản xuất tốt là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để tạo nên một hệ thống LTTP bền vững.

Sổ tay "Nâng cao năng lực chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững tại Việt Nam" đã chỉ ra một số thách thức nổi bật của Việt Nam như sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, liên kết giữa các tác nhân chưa bền vững, tổn thất sau thu hoạch, chuỗi cung ứng chưa thực sự hiệu quả, môi trường thực phẩm chưa hỗ trợ đầy đủ cho chế độ ăn lành mạnh và hành vi tiêu dùng chưa bền vững.

Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 cho thấy tại thời điểm 1/7/2025, Việt Nam có khoảng 9 triệu hộ nông, lâm nghiệp và thủy sản, trong khi tính đến cuối năm 2024 có 8.416 hợp tác xã và 6.204 doanh nghiệp nông, lâm nghiệp và thủy sản.

Những con số này cho thấy hệ thống LTTP của Việt Nam có một mạng lưới chủ thể rất rộng lớn. Chính quy mô đó vừa tạo ra tiềm năng lớn, vừa đặt ra yêu cầu phải tổ chức tốt hơn các mối quan hệ giữa những người cùng tham gia hệ thống.

Khi sản xuất còn phân tán, việc thống nhất quy trình và chất lượng sẽ khó hơn. Khi thông tin thị trường không được chia sẻ kịp thời, người sản xuất khó điều chỉnh kế hoạch. Khi các khâu bảo quản, chế biến và logistics chưa kết nối tốt với sản xuất, giá trị của sản phẩm có thể bị suy giảm. Và khi mỗi chủ thể chỉ quan tâm đến lợi ích của riêng mình, hiệu quả của toàn chuỗi chưa chắc đã được tối ưu.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là người nông dân đang sản xuất thế nào, mà còn phải là họ đang liên kết với ai và được hưởng giá trị như thế nào từ mối liên kết đó. Tương tự, với doanh nghiệp, không chỉ cần quan tâm đến doanh số hay lợi nhuận mà còn phải nhìn vào cách doanh nghiệp góp phần xây dựng vùng nguyên liệu, ổn định chuỗi cung ứng và phân bổ giá trị với các đối tác. Chính ở đây, tư duy hệ thống bắt đầu phát huy ý nghĩa.

Tìm đúng điểm nghẽn để tạo thay đổi

Một hệ thống có nhiều vấn đề không có nghĩa là chúng ta phải giải quyết tất cả cùng một lúc. Nếu nguồn lực được chia nhỏ cho quá nhiều nhiệm vụ, những thay đổi có thể không đủ lớn để tạo ra tác động rõ rệt. Vì vậy, điều quan trọng là phải tìm được những điểm nghẽn có ảnh hưởng lớn và từ đó xác định những điểm đòn bẩy có khả năng tạo ra thay đổi lan tỏa.

Chẳng hạn, nếu một ngành hàng bị tổn thất lớn sau thu hoạch, việc đầu tư vào bảo quản và chế biến có thể đồng thời giúp giảm lượng thực phẩm bị mất, nâng giá trị sản phẩm, cải thiện thu nhập của người sản xuất và ổn định nguồn cung cho thị trường. Một can thiệp nhưng tác động đến nhiều khâu.

Đó chính là ý nghĩa của điểm đòn bẩy. Để tìm được điểm đòn bẩy, trước hết phải nhìn rõ cấu trúc của hệ thống: sản xuất đang diễn ra ở đâu, chế biến và bảo quản như thế nào, sản phẩm được vận chuyển và phân phối qua những kênh nào, người tiêu dùng đang lựa chọn ra sao và những yếu tố nào – từ chính sách, thị trường, công nghệ đến tài nguyên và biến đổi khí hậu – đang tác động lên toàn bộ quá trình.

Từ bức tranh đó mới có thể nhận diện chính xác những nút thắt. Có địa phương mà vấn đề lớn nhất là vùng nguyên liệu. Có nơi lại nằm ở chế biến hoặc logistics. Có nơi thiếu thông tin thị trường, có nơi thiếu liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp. Cũng có những nơi nguồn lực không thiếu nhưng năng lực tổ chức và phối hợp chưa đáp ứng yêu cầu.

Bởi vậy, không thể có một công thức duy nhất cho tất cả. Sổ tay đề xuất cách tiếp cận “thí điểm - đánh giá - nhân rộng”, kết hợp định hướng chiến lược ở cấp quốc gia với sự linh hoạt của địa phương. Đây là cách tiếp cận phù hợp với một hệ thống có sự khác biệt lớn về điều kiện sinh thái, sản phẩm, thị trường và năng lực của từng địa phương.

Quan trọng nhất là phải tìm đúng vấn đề trước khi lựa chọn giải pháp. Nhưng sâu xa hơn, ngay cả khi đã xác định được điểm nghẽn, việc thay đổi một vài khâu vẫn có thể chưa đủ nếu cách nhìn về toàn bộ hệ thống không thay đổi.

Sổ tay xác định thay đổi tư duy và mục tiêu phát triển là một trong những điểm đòn bẩy có tác động sâu rộng. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng hoặc hiệu quả kinh tế của từng khâu, cần nhìn hệ thống LTTP như một chỉnh thể gắn kết sản xuất với dinh dưỡng, sức khỏe con người, môi trường và công bằng xã hội.

Khi mục tiêu thay đổi, cách ra quyết định cũng thay đổi theo. Sản xuất không chỉ được đánh giá bằng năng suất mà còn bằng khả năng duy trì đất, nước và môi trường. Doanh nghiệp không chỉ được nhìn qua lợi nhuận mà còn qua khả năng xây dựng chuỗi giá trị ổn định. Người tiêu dùng không chỉ được xem là người mua hàng mà còn là một tác nhân có khả năng định hướng thị trường.

Khi đó, câu hỏi “hôm nay sản xuất được bao nhiêu?” sẽ được nối tiếp bằng một câu hỏi quan trọng hơn: “Mười năm, hai mươi năm nữa hệ thống có còn đủ khả năng cung cấp thực phẩm an toàn, dinh dưỡng và bền vững hay không?”. Đó là lúc câu chuyện chuyển từ sản xuất sang hệ thống, từ lợi ích của từng khâu sang kết quả chung của toàn chuỗi. Và khi đã nhìn thấy hệ thống, chúng ta không thể chỉ dừng ở việc nhận diện vấn đề. Câu hỏi tiếp theo phải là: mỗi chủ thể có thể làm gì để biến những nhận thức đó thành thay đổi thực tế?.