Cán bộ Trung tâm sinh học ứng dụng - Khoa Nông nghiệp thủy sản (Đại học Trà Vinh) theo dõi sinh trưởng và kiểm tra chất lượng cây giống dừa sáp tại khu thực nghiệm của trường. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Khi các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu ngày một khắt khe, sản xuất nông nghiệp không chỉ dừng lại ở năng suất, sản lượng mà còn hướng tới minh bạch dữ liệu, giảm phát thải và nâng cao giá trị gia tăng. Những năm qua, Đại học Trà Vinh là đơn vị tiên phong, đóng vai trò nòng cốt trong nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao khoa học- công nghệ để xây dựng nền tảng vững chắc cho ngành dừa phát triển bền vững.

Tiên phong cho mô hình

Vĩnh Long có diện tích dừa lớn của cả nước với hơn 120.000 ha, chiếm khoảng 65% diện tích dừa toàn quốc. Cây dừa đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp, tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ dân. Tuy nhiên, nhiều năm qua, ngành dừa vẫn chịu tác động mạnh từ biến động thị trường, giá cả thường không ổn định và phụ thuộc lớn vào xuất khẩu thô.

Phó Giáo sư- Tiến sĩ Diệp Thanh Tùng, Phó Hiệu trưởng Đại học Trà Vinh - kiêm Viện trưởng Viện Dừa Đồng bằng sông Cửu Long cho rằng, ngành dừa đang đứng trước bước ngoặt trong tiến trình tái cơ cấu theo hướng xanh và bền vững. Có thời điểm giá dừa khô vượt 200.000 đồng/chục (12 trái), mang lại hiệu quả kinh tế cao nhưng cũng có giai đoạn giảm sâu xuống dưới 60.000 đồng/chục cho thấy sự thiếu ổn định và phụ thuộc vào thị trường xuất khẩu.

Theo ông Diệp Thanh Tùng, nếu chỉ tập trung vào mở rộng diện tích cây dừa hay tăng sản lượng khó tạo lợi thế cạnh tranh lâu dài. Điều quan trọng là phải xây dựng được “Hộ chiếu xanh” cho trái dừa, chứng minh quy trình sản xuất thân thiện môi trường, minh bạch nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP26), cùng với các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu dự kiến áp dụng đầy đủ từ năm 2026, sản phẩm nông nghiệp muốn xuất khẩu bền vững buộc phải đáp ứng yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng hệ thống MRV (đo đạc – báo cáo – thẩm định), tính toán dấu chân carbon và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Phát triển dừa phát thải thấp cần được tiếp cận trên ba trụ cột: canh tác, thị trường và thu nhập.

Về canh tác, cần chuyển từ phương thức truyền thống sang sản xuất dựa trên dữ liệu và khoa học công nghệ; sử dụng phân bón hợp lý, tăng cường phân hữu cơ, quản lý tốt nguồn nước và tận dụng phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn. Khi quy trình canh tác được tối ưu hóa, vườn dừa không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn có thể trở thành hệ sinh thái hấp thụ carbon hiệu quả.

Đối với thị trường, việc xây dựng hệ thống MRV là điều kiện then chốt để chứng minh mức phát thải thấp, qua đó vượt qua các rào cản thuế quan xanh và tiếp cận các phân khúc thị trường cao cấp. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức lớn vì đòi hỏi chi phí đầu tư, năng lực chuyên môn và hệ thống dữ liệu chính xác, trong khi sản xuất dừa hiện còn manh mún.

Với thu nhập, mục tiêu cuối cùng là nâng cao đời sống người trồng dừa. Khi tham gia vào chuỗi giá trị phát thải thấp, nông dân không chỉ có cơ hội bán sản phẩm với giá cao hơn mà còn có tiềm năng hưởng lợi từ thị trường tín chỉ carbon trong tương lai nếu cơ chế pháp lý được hoàn thiện.

Trong tiến trình này, Đại học Trà Vinh được xem là đơn vị có lợi thế đặc biệt nhờ hệ sinh thái đào tạo – nghiên cứu – chuyển giao khép kín. Với Viện Dừa Đồng bằng sông Cửu Long trực thuộc, nhà trường có điều kiện tiếp cận trực tiếp vùng nguyên liệu, xây dựng mô hình trình diễn và chuyển giao kỹ thuật ngay tại địa phương.

Cán bộ Trung tâm sinh học ứng dụng - Khoa Nông nghiệp thủy sản (Đại học Trà Vinh) theo dõi sinh trưởng và kiểm tra chất lượng cây giống dừa sáp tại khu thực nghiệm của trường. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Đại học Trà Vinh đã và đang chuẩn bị nguồn lực để tham gia sâu vào quá trình chuyển đổi này. Nhà trường đảm nhận nghiên cứu quy trình canh tác dừa phát thải thấp phù hợp điều kiện địa phương; xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số vùng trồng; hướng dẫn ghi chép nhật ký điện tử; đào tạo kỹ thuật viên và chuyên gia xác minh phát thải.

Việc gắn kết đào tạo với thực tiễn sản xuất giúp sinh viên, học viên cao học và đội ngũ nghiên cứu tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển đổi xanh của địa phương. Qua đó, nhà trường không chỉ cung cấp giải pháp kỹ thuật mà còn góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ lâu dài cho ngành dừa và nông nghiệp bền vững của tỉnh Vĩnh Long và cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Ông Diệp Thanh Tùng cho rằng, việc phát triển dừa phát thải thấp là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Khoa học công nghệ phải thực sự đi vào thực tiễn sản xuất, tạo giá trị gia tăng và nâng cao năng lực cạnh tranh. “Khi có nền tảng khoa học và nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, mô hình dừa phát thải thấp sẽ được triển khai đồng bộ và bền vững”, ông Tùng nhấn mạnh.

Doanh nghiệp - nông dân cùng đồng hành

Bên cạnh vai trò “bệ đỡ” khoa học – công nghệ của Đại học Trà Vinh, sự tham gia của doanh nghiệp và nông dân được xem là “ mắc xích” quan trọng để hoàn thiện chuỗi giá trị dừa phát thải thấp. Mới đây, Công ty TNHH Hệ sinh thái VOS Holdings (Thành phố Hồ Chí Minh) đã tài trợ 50 suất học bổng chứng nhận Chuyên viên Dừa phát thải thấp (Coconut Carbon Footprint Lead Verifier) cho Đại học Trà Vinh. Đây là bước đi nhằm hình thành đội ngũ có chuyên môn về đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải ngay tại địa phương, giúp chủ động xây dựng hồ sơ carbon và đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu.

Tiến sĩ Lê Hoàng Thế, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hệ sinh thái VOS Holdings khẳng định, việc đào tạo chuyên viên xác minh phát thải là giải pháp xây dựng nền tảng kỹ thuật cho mô hình dừa phát thải thấp. Khi có đội ngũ được đào tạo chuyên môn bài bản, địa phương sẽ chủ động hơn trong truy xuất nguồn gốc, chứng minh mức phát thải và nâng cao giá trị sản phẩm.

Ở cấp cơ sở của tỉnh Vĩnh Long những năm gần đây, việc sản xuất nông nghiệp cũng đang chuyển biến theo hướng bền vững hơn. Người dân không chỉ hướng đến lợi ích kinh tế mà còn từng bước nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, cải tạo đất và sử dụng tài nguyên hợp lý.

Cán bộ Trung tâm sinh học ứng dụng - Khoa Nông nghiệp thủy sản (Đại học Trà Vinh) theo dõi sinh trưởng và kiểm tra chất lượng cây giống dừa sáp tại khu thực nghiệm của trường. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Đơn cử tại xã Tiểu Cần có gần 1.000 ha dừa; trong đó 441 ha của gần 800 hộ đã đạt chuẩn hữu cơ quốc tế. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% diện tích trồng dừa trở thành vùng nguyên liệu hữu cơ đạt chuẩn quốc tế. Ông Huỳnh Bảo Kỳ, Trưởng Ban Nhân dân ấp Phú Thọ II, xã Tiểu Cần cho biết, phần lớn hộ trồng dừa trong ấp đã tham gia mô hình hữu cơ vì nhận thấy hiệu quả lâu dài và đầu ra ổn định. Khi chuyển sang sản xuất gắn với tiêu chuẩn môi trường, bà con ý thức rõ hơn trách nhiệm bảo vệ đất đai, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.

Trước định hướng phát triển dừa phát thải thấp, nhiều hộ dân bày tỏ sự đồng tình và sẵn sàng tham gia vì đây là bước đi tiếp theo phù hợp với sản xuất hữu cơ. Tuy nhiên, do còn mới mẻ nên không ít người vẫn có tâm lý e dè ban đầu, nhất là về quy trình kỹ thuật, cách ghi chép dữ liệu và chi phí thực hiện. Theo ông Kỳ, nếu được tập huấn kỹ thuật, có cán bộ hướng dẫn chi tiết và doanh nghiệp cam kết bao tiêu ổn định, bà con sẽ yên tâm chuyển đổi.

Thực tiễn cho thấy, chuyển đổi sang mô hình dừa phát thải thấp không phải bước đi ngắn hạn mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện từ sản xuất đến thị trường, từ tư duy canh tác đến quản trị dữ liệu. Quá trình này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của “bốn nhà” : Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân.

Trong tổng thể đó, Đại học Trà Vinh giữ vai trò “trục kết nối” giữa chính sách, khoa học và thị trường. Việc chủ động tham gia từ nghiên cứu, đào tạo đến chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, xây dựng hệ thống dữ liệu và xác minh phát thải sẽ tạo nền móng vững chắc để ngành dừa chuyển đổi theo hướng chuẩn hóa, có kiểm chứng và đủ điều kiện nhân rộng.

Ứng dụng mạnh mẽ khoa học - công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tái cấu trúc chuỗi giá trị theo hướng minh bạch sẽ giúp ngành dừa vừa gia tăng thu nhập cho nông dân vừa tạo dựng được “Hộ chiếu xanh” cho sản phẩm. Đây là cách tiếp cận đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học – công nghệ vào sản xuất và đưa tri thức vào đời sống, hình thành giá trị gia tăng và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm. Theo đó, ngành dừa tỉnh Vĩnh Long nói riêng và Đồng bằng sông Cửu Long nói chung có điều kiện củng cố nền tảng phát triển lâu dài, chủ động thích ứng với xu hướng chuyển đổi xanh toàn cầu.