Vai trò của báo chí - truyền thông đối với tăng trưởng xanh trong phát triển bền vững

Báo chí - Truyền thông luôn đồng hành vì một xã hội phát triển bền vững

TÓM TẮT: Tăng trưởng xanh là xu hướng phát triển tất yếu của các quốc gia nhằm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội. Trong quá trình này, báo chí - truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách là cầu nối thông tin giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân; là lực lượng định hướng nhận thức xã hội, thúc đẩy thay đổi hành vi và giám sát việc thực thi các chính sách phát triển xanh. Bài báo tập trung phân tích cơ sở lý luận về tăng trưởng xanh và truyền thông, làm rõ vai trò, chức năng của báo chí - truyền thông đối với tăng trưởng xanh; đánh giá thực trạng hoạt động truyền thông về tăng trưởng xanh ở Việt Nam hiện nay; đồng thời chỉ ra những hạn chế, thách thức và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy hiệu quả vai trò của báo chí – truyền thông trong thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Từ khóa: Báo chí; Truyền thông; Tăng trưởng xanh; Phát triển bền vững; Nhận thức xã hội.

ABSTRACT: Green growth has become an inevitable development trend for countries seeking to harmonize economic growth with environmental protection and the assurance of social progress and equity. In this process, journalism and mass communication play a particularly important role as a bridge of information connecting the State, businesses, and the public; as a force that shapes social awareness, promotes behavioral change, and monitors the implementation of green development policies. This paper focuses on analyzing the theoretical foundations of green growth and communication, clarifying the roles and functions of journalism and mass communication in promoting green growth; assessing the current state of communication activities related to green growth in Vietnam; and identifying existing limitations and challenges. Based on this analysis, the paper proposes solutions to enhance the effectiveness of journalism and mass communication in advancing green growth and sustainable development.

Keywords: Journalism; Communication; Green growth; Sustainable development; Social awareness.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những thập niên gần đây, biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm sinh thái đã trở thành những thách thức toàn cầu, tác động trực tiếp tới sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia. Trước thực trạng đó, mô hình tăng trưởng kinh tế truyền thống dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu thụ năng lượng hóa thạch và gia tăng phát thải đã bộc lộ rõ những giới hạn. Tăng trưởng xanh nổi lên như một hướng đi tất yếu nhằm bảo đảm tăng trưởng kinh tế dài hạn đi đôi với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của con người.

Trong tiến trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, bên cạnh vai trò của Nhà nước trong hoạch định chính sách, của doanh nghiệp trong đổi mới mô hình sản xuất – kinh doanh, thì báo chí - truyền thông có vị trí đặc biệt quan trọng. Báo chí không chỉ là kênh thông tin tuyên truyền mà còn là công cụ định hướng dư luận xã hội, thúc đẩy thay đổi nhận thức và hành vi, tạo sự đồng thuận xã hội đối với các chủ trương, chính sách về tăng trưởng xanh.

Thực tiễn cho thấy, nơi nào truyền thông được tổ chức bài bản, có chiều sâu và bám sát thực tiễn, nơi đó nhận thức xã hội về bảo vệ môi trường, tiêu dùng bền vững và tăng trưởng xanh được nâng cao rõ rệt. Ngược lại, nếu truyền thông thiếu định hướng, thiếu tính thuyết phục, tăng trưởng xanh dễ trở thành khẩu hiệu hình thức, khó đi vào cuộc sống. Do đó, nghiên cứu vai trò của báo chí - truyền thông đối với tăng trưởng xanh có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TĂNG TRƯỞNG XANH VÀ BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG

2.1. Khái niệm tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh là mô hình phát triển kinh tế hướng tới việc sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường sinh thái, đồng thời tạo ra tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao phúc lợi xã hội. Theo quan điểm của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), tăng trưởng xanh nhằm cải thiện đời sống con người và công bằng xã hội trong khi giảm đáng kể các rủi ro môi trường và sự khan hiếm sinh thái.

2.2. Khái niệm và chức năng của báo chí – truyền thông

Báo chí – truyền thông là hệ thống các phương tiện và hoạt động truyền tải thông tin, tri thức, giá trị và quan điểm tới công chúng thông qua các loại hình như báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình và truyền thông đa phương tiện. Trong xã hội hiện đại, báo chí - truyền thông có các chức năng cơ bản: Thông tin; Tuyên truyền, giáo dục; Định hướng dư luận xã hội; Giám sát và phản biện xã hội; Kết nối và tạo đồng thuận xã hội.

2.3. Mối quan hệ giữa truyền thông và tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh không chỉ là vấn đề kinh tế hay kỹ thuật, mà còn là vấn đề nhận thức, văn hóa và hành vi xã hội. Báo chí - truyền thông đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc chuyển tải các chủ trương, chính sách, tri thức khoa học và mô hình thực tiễn về tăng trưởng xanh đến với xã hội, từ đó thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình phát triển.

III. VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG XANH

3.1. Truyền thông nâng cao nhận thức xã hội về tăng trưởng xanh

Một trong những vai trò quan trọng nhất của báo chí – truyền thông là nâng cao nhận thức của cộng đồng về ý nghĩa, tầm quan trọng và tính cấp thiết của tăng trưởng xanh. Thông qua các bài viết, phóng sự, tọa đàm, chuyên đề, báo chí giúp công chúng hiểu rõ mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và chất lượng sống.

3.2. Báo chí - truyền thông trong tuyên truyền chủ trương, chính sách về tăng trưởng xanh

Báo chí là kênh thông tin chủ lực giúp đưa các chủ trương, chiến lược và chính sách về tăng trưởng xanh của Nhà nước đến với người dân và doanh nghiệp. Việc truyền tải kịp thời, chính xác và dễ hiểu các chính sách về năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải carbon giúp tăng khả năng tiếp cận và thực thi chính sách trong thực tiễn.

3.3. Định hướng hành vi tiêu dùng và sản xuất bền vững

Thông qua truyền thông, báo chí có khả năng định hướng hành vi xã hội, khuyến khích lối sống xanh, tiêu dùng có trách nhiệm và sản xuất thân thiện với môi trường. Các chiến dịch truyền thông về hạn chế rác thải nhựa, tiết kiệm năng lượng, sử dụng sản phẩm xanh đã chứng minh vai trò tích cực của báo chí trong thay đổi hành vi cộng đồng.

3.4. Phát hiện, nhân rộng các mô hình, điển hình tăng trưởng xanh

Báo chí đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện, phản ánh và nhân rộng các mô hình, sáng kiến và điển hình tiên tiến về tăng trưởng xanh trong sản xuất, kinh doanh và đời sống. Những câu chuyện thành công được truyền thông hiệu quả sẽ tạo động lực lan tỏa, khuyến khích các chủ thể khác tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh.

3.5. Giám sát, phản biện xã hội đối với tăng trưởng xanh

Báo chí là lực lượng giám sát xã hội quan trọng trong quá trình thực hiện các chính sách và dự án tăng trưởng xanh. Thông qua điều tra, phản ánh, phân tích và phản biện, báo chí góp phần phát hiện những bất cập, sai phạm, nguy cơ “xanh hóa hình thức” (greenwashing), từ đó thúc đẩy tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

IV. THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG XANH Ở VIỆT NAM

4.1. Những kết quả đạt được

Trong những năm gần đây, báo chí Việt Nam đã quan tâm ngày càng nhiều đến chủ đề tăng trưởng xanh, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Nhiều cơ quan báo chí xây dựng chuyên trang, chuyên mục về môi trường, kinh tế xanh, năng lượng tái tạo; tổ chức các diễn đàn, tọa đàm và giải báo chí về môi trường.

Báo chí đã góp phần quan trọng trong việc phổ biến các chiến lược, chương trình quốc gia về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và cam kết phát thải ròng bằng “0”.

4.2. Những hạn chế, bất cập

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động truyền thông về tăng trưởng xanh vẫn còn một số hạn chế: Nội dung truyền thông chưa thật sự chuyên sâu, thiếu tính phân tích; Một số thông tin còn mang tính tuyên truyền một chiều, thiếu phản biện; Đội ngũ nhà báo chuyên sâu về môi trường và tăng trưởng xanh còn mỏng; Chưa khai thác hiệu quả các nền tảng truyền thông số và mạng xã hội.

V. NHỮNG THÁCH THỨC ĐẶT RA ĐỐI VỚI BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG TRONG THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG XANH

5.1. Tính phức tạp của các vấn đề tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh liên quan đến nhiều lĩnh vực chuyên môn sâu như kinh tế, môi trường, công nghệ và chính sách công, đòi hỏi nhà báo phải có kiến thức liên ngành và kỹ năng phân tích cao.

5.2. Áp lực cạnh tranh thông tin trong môi trường số

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và mạng xã hội, báo chí chính thống phải cạnh tranh gay gắt về tốc độ, độ hấp dẫn và khả năng thu hút công chúng, trong khi vẫn phải bảo đảm tính chính xác và định hướng.

5.3. Nguy cơ “xanh hóa hình thức”

Một số doanh nghiệp lợi dụng truyền thông để quảng bá hình ảnh “xanh” nhưng không thực chất. Điều này đặt ra yêu cầu cao đối với báo chí trong việc kiểm chứng thông tin và thực hiện chức năng phản biện.

VI. GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG XANH

6.1. Nâng cao chất lượng nội dung và tính chuyên sâu

Cần đầu tư cho các tuyến bài chuyên sâu, phân tích đa chiều về tăng trưởng xanh, tránh đưa tin hời hợt, khẩu hiệu.

6.2. Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà báo chuyên trách

Tăng cường đào tạo kiến thức về môi trường, kinh tế xanh, biến đổi khí hậu cho đội ngũ nhà báo, phóng viên.

6.3. Đẩy mạnh truyền thông đa nền tảng

Kết hợp hiệu quả giữa báo chí truyền thống và truyền thông số, tận dụng mạng xã hội, dữ liệu lớn và công nghệ số để lan tỏa thông điệp tăng trưởng xanh.

6.4. Tăng cường vai trò giám sát và phản biện xã hội

Báo chí cần phát huy vai trò phản biện, đấu tranh với các hành vi gây tổn hại môi trường và các biểu hiện “xanh hóa hình thức”.

6.5. Tăng cường phối hợp giữa báo chí với các chủ thể liên quan

Đẩy mạnh phối hợp giữa báo chí, cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới trong thúc đẩy truyền thông về tăng trưởng xanh.

VII. KẾT LUẬN

Báo chí - truyền thông giữ vai trò không thể thay thế trong quá trình thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Với chức năng thông tin, tuyên truyền, định hướng dư luận và phản biện xã hội, báo chí góp phần quan trọng vào việc nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và tạo sự đồng thuận xã hội đối với chiến lược tăng trưởng xanh. Trong bối cảnh mới, việc đổi mới nội dung, phương thức và nâng cao chất lượng hoạt động báo chí – truyền thông là yêu cầu cấp thiết nhằm phát huy hiệu quả vai trò của báo chí đối với tăng trưởng xanh ở Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

- Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) (2011), Hướng tới nền kinh tế xanh.

- Ngân hàng Thế giới (2020), Tăng trưởng xanh bao trùm.

- OECD (2019), Chỉ số tăng trưởng xanh.

- IPCC (2022), Báo cáo biến đổi khí hậu.

- Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2021), Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh.

- Nguyễn Thế Kỷ (2018), Báo chí - truyền thông trong xã hội hiện đại.

- Trần Hữu Quang (2020), Truyền thông và phát triển bền vững.