Trách nhiệm và tính pháp lý từ vụ cháy kho sắn Ia Grai (Gia Lai) - Bài 2: Bản án cần được xem xét kháng nghị

Gần 10 năm, vụ án cháy kho sắn của DNTN Phú Lợi tại Ia Grai (Gia Lai cũ) vẫn chưa khép lại.

Hai bản án mới và tỉ lệ lỗi "teo" dần theo từng năm

Sau gần bốn năm kéo dài, ngày 30/8/2022, TAND TP Pleiku mở lại phiên sơ thẩm (bản án số 14/2022/KDTM-ST), tuyên BIDV chỉ phải chịu 60% thiệt hại, tức 78,3 tỷ đồng.

Đến 12/4/2023, phúc thẩm (bản án số 06/2023/KDTM-PT) tiếp tục giảm tỷ lệ lỗi xuống 30%, tương đương 39 tỷ đồng.

Một vụ cháy từng được xác định “toàn bộ lỗi do ngân hàng quản lý tài sản không an toàn” nay được diễn giải lại rằng “doanh nghiệp thiếu phối hợp phòng cháy chữa cháy”. Dù thực tế, từ ngày bàn giao kho cho ngân hàng, Phú Lợi không còn quyền ra vào, không còn chìa khóa, không còn bảo hiểm, và cũng không được cử người trông coi.

Luật sư Nguyễn Văn Lộc – Đoàn Luật sư TP.HCM cho rằng: “Nếu thay đổi tỉ lệ lỗi mà không xuất hiện thêm chứng cứ mới là biểu hiện của sự tùy tiện trong đánh giá chứng cứ. Nếu trong lần đầu, tòa xác định ngân hàng giữ toàn quyền quản lý, thì mọi thiệt hại phát sinh phải thuộc trách nhiệm ngân hàng. Không thể vừa giữ tài sản, vừa buộc bên thế chấp gánh hậu quả.”

Hậu quả của các bản án là doanh nghiệp Phú Lợi gần như tê liệt. Mười hai kho hàng bỏ hoang, hàng trăm công nhân mất việc, hàng nghìn hộ nông dân mất đầu ra sắn lát. Doanh nghiệp từng có doanh thu 2.000 tỷ đồng/năm gặp khó khăn trong quá trình xuất khẩu nông sản, giải quyết đầu ra cho sản phẩm của nông dân và thu ngoại tệ về cho địa phương. Cho đến đầu tháng 11/2025, theo đại diện của doanh nghiệp Phú Lợi, thiệt hại do vụ cháy đã phát sinh từ hợp đồng thế chấp tài sản Ia Grai đã lên tới 242,4 tỉ đồng.

Văn bản phúc đáp của BIDV đề nghị sẽ “tái cấp hạn mức tín dụng”, “giảm lãi suất cho vay” nếu DNTN Phú Lợi thực hiện nội dung ở biên bản ngày 4/12/2018.

Ông Lê Viết Chín - Giám đốc DNTN Phú Lợi cho biết: “Tôi thắng án nhưng không thể đòi công lý. Họ đưa tôi từ tòa về lại phòng tín dụng. Tôi phải chọn giữa sống sót hay phá sản”. Lời ông Chín chứa nhiều cay đắng, nhưng cũng phơi bày thực tế về quyền lực kinh tế trong mối quan hệ tín dụng. Khi ngân hàng nắm quyền sinh tồn của doanh nghiệp, công lý dễ bị “giao dịch hóa” dưới vỏ bọc hỗ trợ.

Trong báo cáo gửi Quốc hội tháng 8/2025, doanh nghiệp Phú Lợi tiếp tục khiếu nại và đề nghị giám đốc thẩm hai bản án 2022-2023, cho rằng “Tòa án địa phương đã xét xử không khách quan, áp dụng sai luật, vi phạm nghiêm trọng tố tụng”.

Thế chấp hay cầm cố, ranh giới pháp lý mỏng manh

Trong vụ án này, theo giới luật sư, trên giấy tờ đó là một hợp đồng thế chấp. Nhưng trong thực tế lại giống như ngân hàng cầm cố. Bởi khi BIDV trực tiếp giữ chìa khóa, kiểm soát kho và niêm phong toàn bộ tài sản, bản chất pháp lý đã chuyển sang “cầm cố”, nghĩa là bên nhận tài sản phải chịu trách nhiệm bảo quản, bồi thường nếu mất mát, hư hỏng.

Luật sư Nguyễn Văn Lộc – Đoàn Luật sư TP.HCM phân tích: “Nếu ngân hàng trực tiếp quản lý tài sản, giữ chìa khóa và kiểm soát việc xuất – nhập hàng hóa, thì không còn là “thế chấp” đúng nghĩa. Đó là “cầm cố tài sản” theo Điều 326 Bộ luật Dân sự 2005. Khi đó, bên nhận cầm cố, tức ngân hàng có nghĩa vụ bảo quản, và nếu để xảy ra cháy do lỗi quản lý phải bồi thường toàn bộ”.

Luật sư Lộc cũng cho rằng, đây là tiền lệ quan trọng cho thấy hệ thống ngân hàng cần xem lại quy trình nhận và giám sát tài sản thế chấp: “Ngân hàng không thể vừa giữ tài sản, vừa phủi tay khi rủi ro xảy ra”.

Trước khi câu chuyện chuyển sang giai đoạn mới, những chi tiết về vụ cháy kho sắn ở Ia Grai vẫn còn là lời cảnh tỉnh: Ngân hàng nắm quyền, doanh nghiệp mất kiểm soát; Hợp đồng bảo hiểm bị bỏ ngỏ, dù nghĩa vụ mua đã được quy định; khoảng trống pháp lý giữa “thế chấp” và “cầm cố” khiến quyền lợi bên yếu thế rơi vào thế khó.

Luật sư Lộc nói thêm: “Điều nguy hiểm là nhiều ngân hàng hiện nay vẫn áp dụng cùng mô hình niêm phong, giữ chìa khóa như BIDV Nam Gia Lai, nhưng pháp luật lại chưa có hướng dẫn rõ về nghĩa vụ bảo quản. Nếu không minh định, rủi ro tương tự doanh nghiệp Phú Lợi hoàn toàn có thể tái diễn.”

Sau phán quyết doanh nghiệp Phú Lợi chưa từng nhận được bồi thường. Sau gần một thập kỷ, vụ cháy kho sắn Ia Grai vẫn chưa khép lại.

Ảnh minh họa

Tiếp tục hành trình đi tìm lẽ phải

Tháng 8/2025, ông Lê Viết Chín - Giám đốc DNTN Phú Lợi, gửi Đơn tố cáo và Đơn đề nghị xem xét Gám đốc thẩm đến Tòa án nhân dân tối cao. Trong đơn, ông Chín cho rằng, các bản án 14/2022/KDTM-ST và 06/2023/KDTM-PT đã vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, bỏ qua chứng cứ gốc, áp dụng sai điều luật, dẫn đến thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho doanh nghiệp. Các cấp tòa tại Gia Lai đã xét xử không khách quan, bị tác động bởi mối quan hệ lợi ích giữa ngân hàng và chính quyền địa phương.

Đi kèm đơn là hơn 200 trang tài liệu gồm: biên bản bàn giao kho hàng, hợp đồng bảo vệ với Công ty Thiên Ưng, hợp đồng thế chấp, các bản sao chứng thư thẩm định và thông tin bảo hiểm chưa được mua.

Ông Chín muốn chứng minh rằng, từ thời điểm ký hợp đồng thế chấp, BIDV Nam Gia Lai đã thay khóa, giữ chìa, niêm phong và kiểm soát tài sản; nghĩa là Phú Lợi không còn khả năng giám sát hay can thiệp phòng cháy chữa cháy. Đó là những bằng chứng đủ mạnh để xem xét lại vụ án theo hướng Giám đốc thẩm.

Gần mười năm sau vụ cháy, vụ án kho sắn Ia Grai vẫn đang trở thành bài học về câu chuyện về trách nhiệm pháp lý đối với các doanh nghiệp kinh doanh nông sản. Cho dù doanh nghiệp Phú Lợi đã tự bỏ tiền để xây dựng lại kho chứa này từ lâu nhưng câu chuyện pháp lý ấy không còn là chuyện của một doanh nghiệp. Nó là biểu tượng cho hành trình đi tìm công lý của người dân và doanh nghiệp nhỏ, nơi pháp luật cần trở điểm tựa vững chăc, không phải là rào cản.