Việc kinh doanh sản phẩm hữu cơ (organic) trên các sàn thương mại điện tử (TMĐT) đang là một mảnh đất màu mỡ bởi xu hướng tiêu dùng ngày càng ưu tiên sức khỏe, an toàn và bền vững

Tăng trưởng nhanh nhưng còn nhiều lỗ hổng

Hiện nay chỉ cần một cú nhấp chuột, người tiêu dùng có thể tiếp cận hàng nghìn sản phẩm mang nhãn “hữu cơ” trên các sàn TMĐT. Từ rau củ, thực phẩm khô đến mỹ phẩm thiên nhiên tất cả đều được quảng bá bằng những lời có cánh như “100% organic”, “chứng nhận quốc tế”, “an toàn tuyệt đối”.

Trong không gian số, nơi thiếu vắng sự kiểm tra trực tiếp và dễ thao túng thông tin thì hai chữ “hữu cơ” ngày càng trở nên mơ hồ. Giữa một thị trường đầy tiềm năng nhưng thiếu kiểm soát chặt chẽ, việc quản lý sản phẩm hữu cơ trên các nền tảng thương mại điện tử đang trở thành bài toán cấp bách đối với cả cơ quan chức năng và các sàn TMĐT.

Theo báo cáo của Tổ chức Hữu cơ Quốc tế (IFOAM), với hơn 170.000 ha đất canh tác thì Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia có diện tích canh tác hữu cơ lớn nhất châu Á. Tuy nhiên, phân khúc tiêu dùng sản phẩm hữu cơ chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn và đang dịch chuyển nhanh chóng sang các kênh mua sắm trực tuyến.

Số liệu từ iPrice Group cho thấy, lượt tìm kiếm từ khóa “sản phẩm hữu cơ” trên các sàn TMĐT Việt Nam tăng hơn 300% chỉ trong vòng hai năm (2022–2024). Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng ưu tiên sức khỏe và an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này cũng kéo theo hàng loạt vấn đề về chất lượng, độ tin cậy và minh bạch thông tin sản phẩm.

Chỉ cần một cú nhấp chuột, người tiêu dùng có thể tiếp cận hàng nghìn sản phẩm mang nhãn “hữu cơ” trên các sàn thương mại điện tử.

Hiện nay, trách nhiệm trong việc kiểm soát sản phẩm hữu cơ trên thương mại điện tử đang nằm ở ba chủ thể chính gồm, người bán, các sàn TMĐT và cơ quan quản lý Nhà nước.

Đối với người bán, cụ thể là cá nhân, doanh nghiệp nhỏ tham gia sàn TMĐT nhưng không nắm rõ tiêu chuẩn “hữu cơ”, hoặc cố tình gắn mác sai để tăng doanh thu. Việc thiếu ràng buộc pháp lý khiến hành vi này không hiếm gặp.

Là nền tảng trung gian, các sàn TMĐT hiện chưa có quy định bắt buộc về xác minh chứng nhận hữu cơ khi người bán niêm yết sản phẩm. Mặc dù có cơ chế phản hồi và báo cáo vi phạm, nhưng việc xử lý còn chậm và mang tính đối phó.

Với quản lý Nhà nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Công Thương đều có vai trò ban hành tiêu chuẩn và quản lý chất lượng hàng hóa, nhưng trong lĩnh vực TMĐT, việc phối hợp hiện tại chưa thật sự đồng bộ, đặc biệt trong khâu kiểm tra, hậu kiểm và xử phạt các vi phạm về quảng cáo sai lệch.

Trong cơ chế quản lý trên sàn TMĐT hiện nay việc kiểm duyệt thông tin sản phẩm không có bộ lọc riêng cho sản phẩm hữu cơ cũng là một vấn đề cần phải được lưu ý.

Việc xác thực chứng nhận hiện còn chưa đủ sát sao khi các sàn TMĐT về cơ bản không yêu cầu người bán cung cấp giấy chứng nhận chính thức. Từ đó việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm hữu cơ trở thành vấn đề khó.

Các chế tài xử phạt hành vi gian dối sản phẩm hiện nay trên sàn TMĐT đa phần là rất nhẹ khi chỉ bị nhắc nhở hoặc ẩn sản phẩm tạm thời. Một điểm mấu chốt khác nhận thức của người tiêu dùng còn hạn chế khi chưa phân biệt được rõ thế nào là “sạch”, “an toàn”, “hữu cơ”.

Quản lý chặt chẽ “mảnh đất màu mỡ” TMĐT

Để bảo vệ người tiêu dùng, tăng niềm tin thị trường và thúc đẩy nông nghiệp bền vững, việc thiết lập một khung quản lý sản phẩm hữu cơ trên sàn TMĐT là cấp thiết.

Việc xây dựng danh mục sản phẩm hữu cơ kiểm chứng là cần thiết khi các sàn TMĐT cần phối hợp với cơ quan quản lý để xây dựng nhóm sản phẩm “hữu cơ đã được xác minh” , kèm theo quy trình kiểm duyệt và chứng nhận rõ ràng. Người bán phải cung cấp bản scan chứng nhận hợp lệ trước khi được gắn thẻ “hữu cơ”.

Thêm vào đó cần thiết lập các ứng dụng truy xuất nguồn gốc như mã QR hoặc blockchain để người tiêu dùng có thể tra cứu đầy đủ hành trình sản phẩm từ trang trại đến bàn ăn.

Các ứng dụng truy xuất nguồn gốc như mã QR sẽ giúp người tiêu dùng có thể tra cứu cụ thể sản phẩm.

Đối với chế tài xử lý cần bổ sung quy định xử phạt hành chính mạnh hơn đối với hành vi quảng cáo sai sự thật, đồng thời cho phép công khai thông tin vi phạm trên nền tảng công khai để răn đe.

Ngoài ra, cơ quan chức năng các sàn TMĐT cần tuyên truyền tới người tiêu dùng để họ nắm được, phân biệt được đâu là "sản phẩm sạch", "sản phẩm an toàn", và đâu là "sản phẩm hữu cơ" . Đồng thời, tạo cơ chế thưởng cho người tiêu dùng phát hiện và báo cáo sai phạm.

Các sàn TMĐT tại Việt Nam cũng có thể học hỏi áp dụng các phương pháp mà những sàn TMĐT lớn trên thế giới như Alibaba, Amazon đang áp dụng liên quan đến vấn đề truy xuất nguồn gốc, kiếm định. Từ đó siết chặt ngay từ các bước đầu vào trước khi được đẩy bán trên sàn.

Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, TMĐT là công cụ đắc lực để đưa sản phẩm hữu cơ đến gần hơn với người tiêu dùng. Tuy nhiên, nếu không có hệ thống quản lý hiệu quả, minh bạch và có trách nhiệm, chính nền tảng này sẽ trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho gian lận và phá vỡ niềm tin thị trường.

Quản lý sản phẩm hữu cơ trên sàn TMĐT không chỉ là trách nhiệm của cơ quan nhà nước, mà còn là cam kết đạo đức của doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội của sàn thương mại điện tử, và sự tỉnh táo của người tiêu dùng. Chỉ khi ba yếu tố này cùng hội tụ, thì sản phẩm hữu cơ mới thực sự trở thành lựa chọn xứng đáng không chỉ vì sức khỏe, mà còn vì sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp Việt Nam.