Nông nghiệp hữu cơ qua thời "lẻ bóng bơ vơ" một mình - Bài 3: Khai phóng tiềm năng, bứt phá rào cản

Ẩn sâu trong lòng đất là những tiềm năng vô hạn để phát triển nông nghiệp hữu cơ, từ kinh nghiệm ngàn đời đến thiên nhiên ưu đãi. (Ảnh minh họa)

Tiềm năng khai phóng

Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam không phải là một mảnh đất trống, mà là một vùng đất màu mỡ với nhiều tiềm năng chưa được khai phá hết. Mặc dù còn non trẻ, nông nghiệp hữu cơ Việt Nam sở hữu những tiềm năng và lợi thế cạnh tranh đáng kể, nếu được khai thác hiệu quả, có thể giúp ngành phát triển bứt phá trong tương lai. Đây là những "viên ngọc thô" cần được mài giũa và tỏa sáng.

Đầu tiên, chúng ta có một di sản nông nghiệp truyền thống vững mạnh và kinh nghiệm canh tác bản địa. Việt Nam tự hào với một nền nông nghiệp lâu đời, nơi kinh nghiệm canh tác "thuận tự nhiên" đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Cha ông ta từ ngàn xưa đã biết sử dụng phân xanh, phân chuồng, tro bếp để cải tạo đất, luân canh cây trồng để phòng trừ sâu bệnh, và tận dụng các biện pháp sinh học để bảo vệ mùa màng. Đây chính là một lợi thế văn hóa độc đáo, một "gene" hữu cơ tiềm ẩn trong tư duy của người nông dân Việt Nam.

Công ty Cổ phần ThaiBinh Seed, một trong những đơn vị tiên phong trong sản xuất lúa hữu cơ, từng chia sẻ, kinh nghiệm canh tác lúa truyền thống, kết hợp với các nghiên cứu khoa học hiện đại, giúp xây dựng quy trình sản xuất hữu cơ phù hợp với điều kiện Việt Nam, cho ra đời những sản phẩm gạo hữu cơ chất lượng cao, được thị trường đón nhận. Việc tái sử dụng các phương pháp truyền thống kết hợp với khoa học kỹ thuật hiện đại sẽ giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu và tăng cường tính bền vững cho hệ thống sản xuất, tạo nên sự khác biệt cho nông sản hữu cơ Việt.

Cùng với đó, điều kiện khí hậu và tài nguyên thiên nhiên ưu đãi là món quà từ tạo hóa khi Việt Nam sở hữu khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều một điều kiện lý tưởng cho sự phát triển đa dạng của các loài vi sinh vật có lợi trong đất, thúc đẩy quá trình chuyển hóa chất hữu cơ thành khoáng chất, cung cấp dinh dưỡng tự nhiên cho cây trồng.

Sự đa dạng sinh học phong phú của đất nước cũng là một nguồn tài nguyên quý giá cho nông nghiệp hữu cơ, cung cấp các loài thiên địch, cây dược liệu để sản xuất thuốc trừ sâu sinh học, hay các loại cây che phủ để cải tạo đất. Bên cạnh đó, Việt Nam còn có nguồn tài nguyên khoáng sản dồi dào như apatit, lân, mica... những nguyên liệu tiềm năng để sản xuất phân bón hữu cơ sinh học tại chỗ, giảm thiểu sự phụ thuộc vào hóa chất nhập khẩu.

Từ cà phê hữu cơ bạt ngàn ở Tây Nguyên, trà hữu cơ thơm ngát ở Thái Nguyên, đến rau củ quả hữu cơ tươi ngon ở Lâm Đồng và Đồng bằng sông Cửu Long, mỗi vùng miền đều có thể phát triển những sản phẩm hữu cơ đặc trưng, tạo nên sự đa dạng và phong phú cho thương hiệu nông sản hữu cơ Việt Nam.

Sức cầu thị trường bùng nổ là một cơ hội vàng cho xuất khẩu và tiêu dùng nội địa. Sự gia tăng nhận thức về sức khỏe và an toàn thực phẩm đã thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu về sản phẩm hữu cơ trên toàn cầu. Theo FiBL và IFOAM (2024), giá trị thị trường nông sản hữu cơ toàn cầu đã đạt mức kỷ lục, cho thấy người tiêu dùng ngày càng sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm an toàn và thân thiện với môi trường.

Ở thị trường trong nước, với tầng lớp trung lưu ngày càng tăng và mức sống được cải thiện, người tiêu dùng Việt Nam ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và chất lượng thực phẩm. Các chuỗi siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch đang mọc lên nhanh chóng ở các thành phố lớn, cho thấy tiềm năng lớn cho thị trường nội địa.

Đối với thị trường xuất khẩu, Việt Nam đã và đang xuất khẩu nông sản hữu cơ sang hơn 180 quốc gia, trong đó có các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc. Năm 2024, xuất khẩu nông sản hữu cơ của Việt Nam sang EU đạt 12.979 triệu tấn và sang Mỹ đạt 714 triệu tấn. Điều này chứng tỏ nông sản hữu cơ Việt Nam có chất lượng và đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt. Việc ký kết các hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP cũng mở ra cánh cửa lớn cho nông sản hữu cơ Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào các thị trường tiềm năng này.

Việt Nam tự hào với một nền nông nghiệp lâu đời, nơi kinh nghiệm canh tác “thuận tự nhiên” đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. (Ảnh minh họa)

Cuối cùng, chính sách và sự hỗ trợ của Chính phủ là một lực đẩy không thể thiếu. Ông Nguyễn Thanh Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt, Bộ NN& MT, từng phát biểu tại một hội thảo: "Chúng ta đã có hành lang pháp lý khá đầy đủ cho nông nghiệp hữu cơ. Điều quan trọng bây giờ là làm sao để các chính sách này đi vào thực tiễn, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nông dân và doanh nghiệp triển khai hiệu quả."

Nhận diện những "bức tường" thách thức

Bên cạnh những tiềm năng to lớn, nông nghiệp hữu cơ Việt Nam vẫn đối mặt với không ít rào cản, đòi hỏi sự nỗ lực phối hợp từ nhiều phía để vượt qua. Nếu không đối mặt và giải quyết những thách thức này, con đường phát triển bền vững sẽ còn nhiều chông gai.

Theo TS. Châu Tấn Phát, Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long chia sẻ, sản xuất nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam cũng đối diện với những khó khăn, thách thức như sau: Chưa có quy hoạch về sản xuất hữu cơ, chưa có các cơ chế chính sách riêng hỗ trợ cho sản xuất hữu cơ, mà lồng ghép thực hiện trong các chương trình, dự án khác như chương trình phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, hỗ trợ liên kết sản xuất tiêu thụ nông sản thông qua hợp đồng...;

Cùng với đó, TS Phát cho rằng, tại Việt Nam, chưa có nhiều tổ chức kiểm tra chứng nhận sản xuất hữu cơ, phần lớn việc chứng nhận hữu cơ phải thuê các tổ chức nước ngoài nên chi phí cao, khó thực hiện, nhất là với các doanh nghiệp nhỏ hoặc các hộ dân; quy trình sản xuất nông nghiệp hữu cơ, tài liệu tập huấn đào tạo về sản xuất hữu cơ còn hạn chế, chưa phổ biến; người tiêu dùng chưa tin tưởng và khó phân biệt giữa sản phẩm sản xuất hữu cơ và các sản phẩm thông thường khác; quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, nên khó khăn trong việc sản xuất quy mô lớn dẫn đến chi phí đầu tư cao; nguồn nhân lực tinh thông sản xuất nông nghiệp hữu cơ còn quá ít so với nhu cầu; chưa xây dựng các chương trình trọng điểm và đầu tư nguồn lực tương xứng để tạo đột phá nông nghiệp hữu cơ.

Quy trình canh tác nông nghiệp hữu cơ. (Ảnh minh họa)

Đầu tiên, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và năng suất chưa cao là điểm yếu lớn nhất của nông nghiệp hữu cơ Việt Nam. Với chỉ 78.437 ha diện tích đất nông nghiệp hữu cơ, chiếm 0,3% tổng diện tích đất nông nghiệp cả nước (FiBL & IFOAM, 2024), con số này còn rất thấp so với tiềm năng và nhu cầu thị trường. Sự manh mún, nhỏ lẻ này dẫn đến việc khó áp dụng các công nghệ tiên tiến, cơ giới hóa, và giảm chi phí sản xuất theo quy mô.

Thứ hai, chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm cao là một rào cản lớn đối với người tiêu dùng. Chi phí đầu vào cho nông nghiệp hữu cơ thường cao hơn, bao gồm chi phí cho phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học, và đặc biệt là chi phí chứng nhận. Quá trình chuyển đổi từ canh tác truyền thống sang hữu cơ cũng đòi hỏi đầu tư ban đầu đáng kể và thời gian dài để thu hồi vốn.

Theo một khảo sát của Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững (SRD) tại Việt Nam, chi phí sản xuất hữu cơ có thể cao hơn 15-30% so với canh tác truyền thống. Điều này khiến giá thành sản phẩm hữu cơ cao hơn, khó tiếp cận với đại đa số người tiêu dùng có thu nhập trung bình. Mặc dù nhu cầu ngày càng tăng, nhưng "rào cản giá" vẫn là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng mở rộng thị trường, đặc biệt là ở những phân khúc khách hàng nhạy cảm về giá.

Bà Đinh Thị Mỹ Loan, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, từng nhận định: "Để nông sản hữu cơ đến được với nhiều người hơn, chúng ta cần tìm cách tối ưu hóa chi phí sản xuất và phân phối, để giá thành hợp lý hơn, tạo sức cạnh tranh bền vững trên thị trường đại chúng."

Thứ ba, hạn chế trong ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là một nút thắt cần được tháo gỡ. Mặc dù đã có những nỗ lực, việc ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất hữu cơ tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Các công nghệ về quản lý đất, kiểm soát dịch bệnh sinh học, công nghệ sau thu hoạch và bảo quản sản phẩm hữu cơ chưa được đầu tư đúng mức. Việc thiếu hụt các giống cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện hữu cơ, khả năng chống chịu sâu bệnh kém cũng là một thách thức lớn.

Thêm vào đó, việc nghiên cứu và chuyển giao công nghệ mới cho nông dân còn chậm, khiến họ gặp khó khăn trong việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các tiêu chuẩn khắt khe của nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi kỹ thuật canh tác cao, nhưng trình độ canh tác của nhiều nông dân vẫn chưa đáp ứng được.

TS. Khổng Tiến Dũng (2022) trong nghiên cứu của mình đã chỉ ra rằng: "Để nâng cao năng suất và chất lượng nông sản hữu cơ, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và chuyển giao công nghệ mới, đặc biệt là các giải pháp sinh học và quản lý tổng hợp. Nếu không, nông dân sẽ gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe và duy trì sản xuất hiệu quả."

Thứ tư, bài toán về chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và niềm tin người tiêu dùng là một bài toán cần lời giải cấp bách. Hệ thống chứng nhận hữu cơ tại Việt Nam, dù đã được chuẩn hóa (TCVN 11041-2023), nhưng vẫn còn một số bất cập. Chi phí chứng nhận cao, quy trình phức tạp và thời gian kéo dài là gánh nặng cho nông dân và doanh nghiệp nhỏ.

Bên cạnh đó, việc giám sát sau chứng nhận chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến tình trạng "hữu cơ trá hình" hoặc sản phẩm hữu cơ chưa đạt chuẩn, làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng. Khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm hữu cơ còn hạn chế. Việc thiếu một hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch và đồng bộ từ trang trại đến bàn ăn khiến người tiêu dùng khó lòng xác định được độ tin cậy của sản phẩm.

GS.TS. Mai Văn Quyền, chuyên gia về chuỗi cung ứng nông sản, nhấn mạnh: "Niềm tin của người tiêu dùng là tài sản lớn nhất của nông nghiệp hữu cơ. Nếu không đảm bảo được tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc, ngành này sẽ khó phát triển bền vững và vươn tầm quốc tế."

Cuối cùng, chuỗi giá trị còn lỏng lẻo và kênh phân phối chưa hiệu quả là một rào cản lớn. Mặc dù đã có một số mô hình liên kết, nhưng chuỗi giá trị nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam vẫn còn rời rạc. Sự thiếu liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, phân phối và các nhà khoa học khiến quá trình sản xuất gặp nhiều rào cản.

Nông dân thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm đầu ra ổn định, trong khi doanh nghiệp lại khó khăn trong việc tìm kiếm vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Các kênh phân phối sản phẩm hữu cơ còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn, chưa tiếp cận được rộng rãi với người tiêu dùng ở các khu vực khác. Điều này làm giảm hiệu quả kinh tế và khả năng mở rộng thị trường, khiến sản phẩm hữu cơ khó tiếp cận được với đông đảo người tiêu dùng.

Chúng ta có đủ lợi thế để thành công, nhưng cũng cần đối diện với những yếu kém để tìm ra giải pháp. Việc vượt qua những "bức tường" về quy mô, chi phí, công nghệ, niềm tin và chuỗi giá trị đòi hỏi sự đổi mới sáng tạo và một chiến lược tổng thể để mở đường cho nông nghiệp hữu cơ Việt Nam phát triển bền vững và vươn tầm quốc tế, biến những tiềm năng thành hiện thực.

Nông nghiệp hữu cơ qua thời "lẻ bóng bơ vơ" một mình-Bài 1:Triết lý chuyển mình và “mệnh lệnh” từ trái tim LTS: Trong hành trình phát triển nông nghiệp Việt Nam, đã có một thời, nông nghiệp hữu cơ như một điểm sáng cô độc, một ...

Nông nghiệp hữu cơ qua thời "lẻ bóng bơ vơ" một mình - Bài 2: “Ươm mầm” nông nghiệp hữu cơ Việt Nam Việt Nam đang đón nhận một cuộc cách mạng thầm lặng trên đồng ruộng, cuộc cách mạng hữu cơ. Từ những trang trại nhỏ bé ...