Những thách thức trong việc sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam

Năng lượng tái tạo là năng lượng có sẵn trong thiên nhiên, liên tục được bổ sung thông qua các quá trình tự nhiên - Các nguồn năng lượng tái tạo bao gồm: năng lượng từ Mặt Trời, năng lượng nước, năng lượng gió, năng lượng sinh khối, năng lượng địa nhiệt …

Tóm tắt: Năng lượng tái tạo được xem là trụ cột quan trọng trong tiến trình chuyển dịch năng lượng và phát triển kinh tế xanh, góp phần giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Việt Nam là quốc gia có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là năng lượng mặt trời, năng lượng gió và sinh khối. Trong những năm gần đây, việc phát triển các dự án năng lượng tái tạo đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, quá trình sử dụng và khai thác năng lượng tái tạo ở Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức lớn về thể chế, hạ tầng, công nghệ, tài chính, thị trường và nguồn nhân lực. Bài báo phân tích những thách thức chủ yếu trong việc sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo theo hướng hiệu quả, bền vững và phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của đất nước.

Từ khóa: năng lượng tái tạo, chuyển dịch năng lượng, phát triển bền vững, giảm phát thải carbon, Việt Nam.

Abstract: Renewable energy is considered a crucial pillar in the process of energy transition and green economic development, contributing to the reduction of greenhouse gas emissions, environmental protection, and the assurance of national energy security. Vietnam is a country with great potential for renewable energy, particularly solar, wind, and biomass energy. In recent years, the development of renewable energy projects has achieved notable results. However, the utilization and exploitation of renewable energy in Vietnam continue to face major challenges related to institutions, infrastructure, technology, finance, markets, and human resources.

This paper analyzes the key challenges in the current use of renewable energy in Vietnam and thereby proposes several orientations and solutions to promote the development of renewable energy in an effective, sustainable manner that is compatible with the country’s socio-economic conditions.

Keywords: renewable energy, energy transition, sustainable development, carbon emission reduction, Vietnam.

1. Mở đầu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu diễn biến ngày càng phức tạp, cạn kiệt tài nguyên năng lượng hóa thạch và yêu cầu phát triển bền vững trở thành xu thế tất yếu, năng lượng tái tạo đang được xem là giải pháp chiến lược của nhiều quốc gia trên thế giới. Việc chuyển dịch từ mô hình năng lượng truyền thống dựa chủ yếu vào than đá, dầu mỏ và khí đốt sang các nguồn năng lượng sạch, ít phát thải là điều kiện quan trọng để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xanh và trung hòa carbon.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, đồng thời có nhu cầu năng lượng ngày càng tăng nhanh cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế. Theo các dự báo, nhu cầu điện năng của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng mạnh trong các thập niên tới. Trong khi đó, nguồn năng lượng hóa thạch trong nước ngày càng suy giảm, phụ thuộc vào nhập khẩu ngày càng lớn, đặt ra thách thức đối với an ninh năng lượng quốc gia.

Trước bối cảnh đó, phát triển và sử dụng năng lượng tái tạo được Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định là định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển năng lượng quốc gia. Nhiều chính sách khuyến khích đầu tư vào năng lượng mặt trời, năng lượng gió và các nguồn năng lượng sạch khác đã được ban hành, tạo ra làn sóng đầu tư mạnh mẽ trong giai đoạn 2018–2022. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, việc sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam cũng bộc lộ nhiều hạn chế và thách thức cần được nhìn nhận một cách toàn diện và khoa học.

2. Cơ sở lý luận về năng lượng tái tạo

2.1. Khái niệm năng lượng tái tạo

Năng lượng tái tạo là các dạng năng lượng được khai thác từ những nguồn tự nhiên có khả năng tái sinh liên tục hoặc gần như vô hạn trong thang thời gian của con người, bao gồm năng lượng mặt trời, năng lượng gió, thủy điện, sinh khối, địa nhiệt và năng lượng đại dương. Theo định nghĩa của International Renewable Energy Agency, năng lượng tái tạo đóng vai trò then chốt trong việc giảm phát thải khí nhà kính, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và thúc đẩy phát triển bền vững.

2.2. Vai trò của năng lượng tái tạo đối với phát triển bền vững

Thứ nhất, năng lượng tái tạo góp phần giảm phát thải carbon, hạn chế tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

Thứ hai, năng lượng tái tạo giúp đảm bảo an ninh năng lượng, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Thứ ba, phát triển năng lượng tái tạo tạo ra động lực tăng trưởng kinh tế mới, thúc đẩy đổi mới công nghệ, tạo việc làm và thu hút đầu tư.

Thứ tư, năng lượng tái tạo góp phần cải thiện chất lượng môi trường và sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại các khu vực đô thị và công nghiệp.

2.3. Năng lượng tái tạo trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu

Trên phạm vi toàn cầu, chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ dưới tác động của các cam kết quốc tế về khí hậu. Nhiều quốc gia đã đặt mục tiêu trung hòa carbon vào giữa thế kỷ XXI, trong đó năng lượng tái tạo giữ vai trò trung tâm. Việt Nam cũng đã tham gia các cam kết quốc tế về giảm phát thải, khẳng định quyết tâm chuyển dịch sang mô hình năng lượng sạch, bền vững.

3. Thực trạng phát triển và sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam

3.1. Tiềm năng năng lượng tái tạo

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo trong khu vực Đông Nam Á. Với số giờ nắng cao và phân bố tương đối đồng đều, tiềm năng phát triển năng lượng mặt trời rất lớn, đặc biệt ở các tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Bên cạnh đó, đường bờ biển dài hơn 3.200 km tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển năng lượng gió, cả trên bờ và ngoài khơi. Ngoài ra, nguồn sinh khối từ nông nghiệp và chất thải rắn cũng là nguồn năng lượng tái tạo quan trọng.

3.2. Kết quả bước đầu

Trong giai đoạn 2018–2022, nhờ các cơ chế khuyến khích như giá điện hỗ trợ (FIT), Việt Nam đã chứng kiến sự bùng nổ của các dự án điện mặt trời và điện gió. Công suất lắp đặt năng lượng tái tạo tăng nhanh, góp phần đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện và giảm bớt áp lực thiếu điện trong ngắn hạn.

Năng lượng tái tạo cũng đã góp phần hình thành thị trường năng lượng mới, thu hút sự tham gia của nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước, tạo việc làm và thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

3.3. Những vấn đề phát sinh

Bên cạnh những thành tựu, việc phát triển “nóng” năng lượng tái tạo trong thời gian ngắn đã bộc lộ nhiều bất cập, đặc biệt là tình trạng quá tải lưới điện, cắt giảm công suất, thiếu đồng bộ trong quy hoạch và cơ chế chính sách chưa ổn định. Đây là những dấu hiệu cho thấy quá trình sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống.

4. Những thách thức chủ yếu trong việc sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam

4.1. Thách thức về thể chế và chính sách

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu ổn định và nhất quán của chính sách. Cơ chế giá điện hỗ trợ (FIT) thay đổi theo từng giai đoạn, trong khi cơ chế đấu thầu, hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) chưa hoàn thiện, gây tâm lý e ngại cho nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, quy hoạch phát triển năng lượng tái tạo chưa thực sự đồng bộ với quy hoạch lưới điện và quy hoạch sử dụng đất, dẫn tới nhiều dự án đã hoàn thành nhưng không thể phát huy hết công suất.

4.2. Thách thức về hạ tầng lưới điện

Hạ tầng truyền tải và phân phối điện là “nút thắt” lớn đối với việc sử dụng năng lượng tái tạo. Nhiều khu vực có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo lại xa trung tâm phụ tải, trong khi đầu tư vào lưới điện chưa theo kịp tốc độ phát triển nguồn điện, dẫn tới tình trạng quá tải và cắt giảm công suất.

4.3. Thách thức về công nghệ và kỹ thuật

Năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió, có tính phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và không ổn định, gây khó khăn cho vận hành hệ thống điện. Công nghệ lưu trữ năng lượng và hệ thống lưới điện thông minh ở Việt Nam còn hạn chế, làm giảm khả năng hấp thụ năng lượng tái tạo.

4.4. Thách thức về tài chính và chi phí

Mặc dù chi phí công nghệ năng lượng tái tạo có xu hướng giảm, đầu tư ban đầu cho các dự án vẫn ở mức cao. Việc tiếp cận nguồn vốn dài hạn, lãi suất thấp còn khó khăn, đặc biệt đối với doanh nghiệp trong nước. Cơ chế tài chính xanh, trái phiếu xanh và tín dụng xanh chưa phát triển tương xứng với nhu cầu.

4.5. Thách thức về thị trường và cơ chế vận hành

Thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam đang trong quá trình hình thành, nhưng chưa thực sự hoàn chỉnh để tạo điều kiện cho năng lượng tái tạo tham gia một cách bình đẳng. Cơ chế mua bán điện, chia sẻ rủi ro và phân bổ chi phí chưa rõ ràng, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng năng lượng tái tạo.

4.6. Thách thức về nguồn nhân lực

Nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực năng lượng tái tạo còn thiếu, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia về thiết kế, vận hành, bảo trì và quản lý hệ thống năng lượng tái tạo quy mô lớn. Công tác đào tạo và chuyển giao công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh của ngành.

4.7. Thách thức về môi trường và xã hội

Mặc dù là năng lượng sạch, các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn vẫn có thể gây ra tác động môi trường và xã hội nếu không được quản lý tốt, như sử dụng đất, ảnh hưởng đến sinh kế người dân, cảnh quan và đa dạng sinh học. Điều này đặt ra yêu cầu cao về đánh giá tác động môi trường và sự tham gia của cộng đồng.

Năng lượng từ Mặt Trời và năng lượng gió luôn có sẵn trong thiên nhiên, thực tế được coi là vô hạn.

5. Một số định hướng và giải pháp

5.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách năng lượng tái tạo

Cần xây dựng khung chính sách ổn định, minh bạch và dài hạn cho phát triển năng lượng tái tạo; hoàn thiện cơ chế đấu thầu, hợp đồng mua bán điện trực tiếp; đồng thời đảm bảo tính đồng bộ giữa quy hoạch nguồn điện và lưới điện.

5.2. Đầu tư và nâng cấp hạ tầng lưới điện

Ưu tiên đầu tư vào lưới điện truyền tải, hệ thống lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh nhằm nâng cao khả năng hấp thụ và sử dụng hiệu quả năng lượng tái tạo.

5.3. Thúc đẩy đổi mới công nghệ

Khuyến khích nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ mới trong lưu trữ năng lượng, quản lý hệ thống điện và nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng tái tạo.

5.4. Phát triển tài chính xanh

Xây dựng và mở rộng các công cụ tài chính xanh như tín dụng xanh, trái phiếu xanh; tăng cường hợp tác quốc tế để huy động nguồn vốn cho chuyển dịch năng lượng.

5.5. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu cho lĩnh vực năng lượng tái tạo; tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu.

5.6. Đảm bảo hài hòa lợi ích môi trường – xã hội

Tăng cường đánh giá tác động môi trường – xã hội, đảm bảo sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng địa phương trong quá trình phát triển các dự án năng lượng tái tạo.

6. Kết luận

Năng lượng tái tạo là xu hướng phát triển tất yếu và đóng vai trò quan trọng trong chiến lược chuyển dịch năng lượng và phát triển bền vững của Việt Nam. Mặc dù đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, việc sử dụng năng lượng tái tạo ở Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức về thể chế, hạ tầng, công nghệ, tài chính và nguồn nhân lực.

Việc nhận diện đầy đủ và giải quyết hiệu quả những thách thức này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội, cùng với tầm nhìn dài hạn và chính sách nhất quán. Chỉ khi đó, năng lượng tái tạo mới thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho an ninh năng lượng, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của Việt Nam trong tương lai./.

Tài liệu tham khảo:

- International Renewable Energy Agency. (2023). Renewable Energy Market Analysis: Southeast Asia. Abu Dhabi: IRENA.

- World Bank. (2022). Vietnam Energy Transition: Opportunities and Challenges. Washington, DC: World Bank.

- International Energy Agency. (2021). Energy Outlook for Southeast Asia. Paris: IEA.

- Ministry of Industry and Trade. (2021). Power Development Plan VIII (Draft and Policy Orientation). Hanoi.

- Government of Vietnam. (2021). Decision No. 1658/QĐ-TTg on the National Strategy on Green Growth 2021–2030, Vision to 2050. Hanoi.

- Nguyen, T. L., & Tran, V. H. (2020). Renewable energy development and policy challenges in Vietnam. Energy Policy, 137, 111–120.

- Pham, D. T., Hoang, A. T., & Nguyen, X. P. (2019). The transition to renewable energy in Vietnam: Barriers and policy implications. Journal of Cleaner Production, 237, 117–135.

- Asian Development Bank. (2020). Promoting Renewable Energy Development in Vietnam. Manila: ADB.

- Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Cambridge: Cambridge University Press.

- Le, K. H., & Bui, M. T. (2022). Financial and technological challenges of renewable energy deployment in Vietnam. Vietnam Journal of Science, Technology and Engineering, 64(3), 45–54.