Sản xuất nông nghiệp theo mô hình hữu cơ hướng tới sự bền vững, tăng cường độ phì của đất và sự đa dạng sinh học, tạo sự cân bằng tự nhiên cho môi trường canh tác.

Bước đệm quan trọng của kinh tế xanh

Nếu giai đoạn đầu của nông thôn mới (NTM) tập trung vào số lượng là hạ tầng, giảm nghèo thì nông thôn hữu hơn một thập kỷ trước, Chương trình Xây dựng NTM đã trở thành một cuộc cách mạng lặng lẽ, khoác lên diện mạo mới cho hàng ngàn vùng quê Việt. Những con đường bê tông mở lối, trường học, trạm y tế khang trang mọc lên, khẳng định sự chuyển mình mạnh mẽ về hạ tầng và đời sống vật chất.

Thế nhưng, khi đời sống được nâng lên, câu hỏi lớn hơn được đặt ra là làm sao để nông thôn phát triển bền vững, không đánh đổi tài nguyên cho tăng trưởng ngắn hạn và thực sự hài hòa với thiên nhiên? Câu trả lời đang dần sáng rõ trong mô hình “Nông thôn hữu cơ” - một bước chuyển tất yếu là giai đoạn tiếp nối và nâng cấp chất lượng của NTM, gắn liền với định hướng kinh tế xanh và nông nghiệp tuần hoàn mà quốc gia đang dồn lực thúc đẩy. Đây không chỉ là sự thay đổi trong kỹ thuật canh tác mà là một chuyển dịch về tư duy từ tăng sản lượng sang tăng giá trị, từ khai thác sang tái tạo.

Mô hình nuôi tôm - lúa vừa tiết kiệm chi phí và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với canh tác truyền thống. (Ảnh: Bùi Định)

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chiến lược phát triển nông nghiệp sinh thái nông thôn hiện đại, nông dân văn minh đang được coi là trụ cột để thực hiện cam kết Net-Zero (Phát thải ròng bằng 0) của Việt Nam vào năm 2050. Trong đó, sản xuất hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và ứng dụng công nghệ xanh là những chìa khóa then chốt.

Nông thôn hữu cơ không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp, mà là mô hình kinh tế tổng thể. Các tiêu chí NTM mới giai đoạn 2021-2025 đã bổ sung yếu tố môi trường, sản xuất an toàn, thích ứng biến đổi khí hậu. Điều này tạo ra một nền tảng pháp lý và chính sách vững chắc, khuyến khích địa phương chuyển đổi từ đơn canh sang đa tầng, đa giá trị, xem rác thải là tài nguyên để giảm ô nhiễm.

Dù quy mô sản xuất hữu cơ hiện tại hơn 150.000 ha vào năm 2024, gấp đôi 2020 còn khiêm tốn so với tổng diện tích canh tác, nhưng sự tăng trưởng nhanh chóng của 17.000 cơ sở và hàng trăm doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị hữu cơ là dấu hiệu của một bước chuyển về chất trong định hình phát triển nông thôn.

Đòn bẩy công nghệ và những ‘trái ngọt’ điển hình

Nếu tư duy hữu cơ là “linh hồn” của sự chuyển mình, thì công nghệ chính là "mạch máu" nuôi dưỡng và lan tỏa tinh thần đó. Để nông thôn hữu cơ không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu hay ước mơ, mà thực sự bén rễ và nở hoa trên từng thửa ruộng, công nghệ chính là "đòn bẩy" quyết định, giúp kết nối nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng trong một chuỗi minh bạch, bền vững và đầy cảm hứng.

Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống canh tác hòa hợp với tự nhiên và sự tinh gọn của chuyển đổi số đang mở ra cánh cửa đến những mô hình điển hình, nơi giá trị kinh tế và sinh thái cùng thăng hoa. Tại Sơn La, Hợp tác xã Pha Đin Farm đã vượt qua giới hạn của canh tác hữu cơ đơn thuần để trở thành mô hình kinh tế hợp tác hiệu quả cao.

Pha Đin Farm không chỉ trồng chè, rau, dược liệu hữu cơ theo chuẩn quốc tế, mà còn áp dụng công nghệ số hóa toàn bộ chuỗi sản xuất. Từ khâu bón phân, tưới tiêu đến thu hoạch đều được theo dõi bằng hệ thống quản lý số. Mỗi sản phẩm đều có mã QR truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Điều này không chỉ đảm bảo chất lượng mà còn giúp họ tối ưu hóa tài nguyên đầu vào, giảm chi phí hiệu quả.

Sự kết hợp giữa canh tác hữu cơ và chuyển đổi số IoT, truy xuất nguồn gốc đang giúp người nông dân trở thành những chủ thể sáng tạo và quản lý tri thức, thay vì chỉ là người sản xuất đơn thuần.

Nếu Pha Đin Farm đại diện cho sự ứng dụng công nghệ thì mô hình "Lúa - Tôm hữu cơ" ở Đồng bằng sông Cửu Long lại là biểu tượng của kinh tế tuần hoàn tận dụng tối đa giá trị sinh thái. Đây là sự luân canh thông minh khi phân tôm và bùn ao trở thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho cây lúa; ngược lại, rễ lúa và vi sinh vật cải tạo môi trường ao nuôi. Nhờ quy trình khép kín này, người dân tăng thu nhập gấp 1,5 - 2 lần so với canh tác truyền thống, đồng thời môi trường được cải thiện, giảm phát thải khí Metan là loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp hàng chục lần CO2.

Nông thôn hữu cơ không chỉ là sản xuất sạch mà còn là một hệ sinh thái phát triển toàn diện, nơi con người, thiên nhiên và công nghệ cùng tồn tại hài hòa. Sự trở lại của thanh niên khởi nghiệp là một minh chứng rõ nét. Họ mang theo kiến thức về công nghệ cảm biến IoT, hệ thống tưới tự động và thương mại điện tử để xây dựng các mô hình nông nghiệp xanh. Trở lại này không chỉ tạo ra luồng gió mới mà còn thay đổi nhận thức về nông thôn tri thức, nông nghiệp hiện đại.

Thực tiễn từ các mô hình hữu cơ và tuần hoàn cho thấy, hướng đi mới cho nông thôn là phát triển dựa trên giá trị sinh thái (Ecological Value). Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, nguồn lực đất đai và nước ngọt suy giảm, xây dựng nông thôn hữu cơ không chỉ là mục tiêu kinh tế mà còn là yêu cầu sống còn để bảo vệ môi trường và an ninh lương thực quốc gia.

Khi công nghệ số, năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn được tích hợp chặt chẽ vào quá trình xây dựng NTM, bức tranh nông thôn trong kỷ nguyên hữu cơ sẽ không chỉ là những cánh đồng xanh sạch, mà còn là biểu tượng của sự cân bằng giữa phát triển và tự nhiên. Đó chính là con đường giúp Việt Nam bước vững vàng vào thời đại kinh tế xanh, nông thôn thông minh và nông nghiệp hữu cơ, nơi mỗi người nông dân vừa là người gìn giữ đất mẹ, vừa là người kiến tạo tương lai cho những miền quê hiện đại, văn minh và bền vững.