Kiến nghị hỗ trợ đấu nối nước sạch cho đồng bào dân tộc thiểu số và các khu vực kinh tế - xã hội khó khăn

Trạm cấp nước tập trung nông thôn tại bon Sa Nar, xã Quảng Sơn, khai thác nguồn nước mặt từ Hồ Công ty 847 để cấp nước cho khu vực trung tâm xã

Theo báo cáo của UBND xã Quảng Sơn gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng về tình hình triển khai PPP, xã hội hóa trong lĩnh vực cấp nước sạch nông thôn, địa phương hiện có 2 công trình cấp nước sạch tập trung theo mô hình xã hội hóa và 2 công trình được đầu tư bằng nguồn vốn nhà nước còn hoạt động.

Quảng Sơn là xã miền núi có diện tích tự nhiên 45.422 ha, gồm 7 thôn, bon, với 4.180 hộ và 21.726 nhân khẩu. Dân cư phân bố không đồng đều, trong đó một số khu dân cư tại thôn Sơn Hà và Đắk Snao cách trung tâm xã khoảng 15 km, khiến việc đầu tư và mở rộng hệ thống cấp nước tập trung gặp nhiều khó khăn.

Đáng chú ý là Trạm cấp nước tập trung nông thôn tại bon Sa Nar, được đầu tư từ nguồn vốn Ngân hàng Thế giới (WB), hiện do Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Đắk Nông quản lý, vận hành theo mô hình PPP. Công trình khai thác nguồn nước mặt từ Hồ Công ty 847, có công suất thiết kế khoảng 720 m³/ngày đêm, phục vụ hơn 715 hộ dân tại khu vực trung tâm xã.

Theo UBND xã Quảng Sơn, tỷ lệ dân số được cấp nước từ công trình này đạt khoảng 33,13%. Nếu tính cả các công trình cấp nước tập trung đang hoạt động, toàn xã có 808 hộ được cấp nước sạch tập trung.

Tuy nhiên, hiệu quả khai thác hệ thống vẫn còn dư địa lớn. Với công suất thiết kế khoảng 720 m³/ngày đêm, tương đương khả năng phục vụ khoảng 1.400 hộ, công trình Sa Nar hiện mới phục vụ hơn 715 hộ, tương ứng khoảng 51,1% công suất thiết kế. Phần công suất còn lại tạo điều kiện để mở rộng số hộ sử dụng nước mà chưa nhất thiết phải đầu tư ngay một công trình cấp nước mới.

Một trong những vấn đề cần được ưu tiên xử lý là tỷ lệ thất thoát, rò rỉ nước của hệ thống hiện ở mức khoảng 42%. Theo đánh giá của UBND xã, việc kiểm soát, giảm thất thoát sẽ trực tiếp làm tăng lượng nước thương phẩm, nâng hiệu quả khai thác hạ tầng mà không phải tăng tương ứng lượng nước khai thác đầu vào.

Trong khi đó, tại các khu dân cư nằm xa trạm cấp nước, người dân vẫn chủ yếu sử dụng giếng khơi, giếng khoan đường kính nhỏ hoặc khai thác nước từ sông, suối, hồ qua các bể lọc sơ bộ. Những nguồn nước này có thể không ổn định về lưu lượng và chất lượng, nhất là khi điều kiện thời tiết thay đổi giữa mùa mưa và mùa khô.

Đây cũng là thách thức đối với mục tiêu mở rộng cấp nước sạch nông thôn tại Quảng Sơn. Theo địa phương, việc kéo dài mạng lưới đến các khu dân cư xa trạm phải được tính toán trên cơ sở địa hình, khoảng cách tuyến ống, mật độ dân cư, chi phí đầu tư và khả năng chi trả của người dân. Nếu mở rộng thiếu tính toán, chi phí đầu tư và vận hành có thể tăng cao trong khi số hộ đấu nối thấp.

Bên cạnh công trình Sa Nar, công trình cấp nước tập trung bon R’ Bút được đầu tư bằng nguồn vốn nhà nước, sau đó bàn giao cho Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Đắk Nông quản lý, vận hành, hiện phục vụ 93 hộ. Hai công trình cấp nước sinh hoạt tập trung khác tại khu vực bon N’Doh và bon Rlong Phe được đầu tư từ năm 2010, giao cộng đồng dân cư quản lý, phục vụ lần lượt khoảng 80 và 20 hộ.

UBND xã Quảng Sơn đánh giá, mô hình PPP có thể tiếp tục duy trì và mở rộng nếu địa phương và doanh nghiệp phối hợp nâng tỷ lệ đấu nối, mở rộng mạng lưới tại những khu vực có điều kiện phù hợp, đồng thời kiểm soát chất lượng nước và giảm thất thoát trên đường ống.

Để thúc đẩy cấp nước sạch nông thôn, địa phương kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế khuyến khích PPP và các hình thức huy động nguồn lực ngoài ngân sách, nhất là chính sách về đất đai, tín dụng, thuế, bảo vệ nguồn nước, quản lý giá nước và cơ chế chia sẻ rủi ro đối với các công trình quy mô nhỏ, thời gian thu hồi vốn dài và địa bàn phục vụ phân tán.

Quảng Sơn cũng đề nghị ưu tiên hỗ trợ mở rộng mạng lưới đến những khu dân cư xa trạm, đồng thời hỗ trợ đấu nối cho hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ gia đình chính sách, đồng bào dân tộc thiểu số và các khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.

Đặc biệt, địa phương đề nghị tăng cường hướng dẫn về xây dựng và cập nhật kế hoạch cấp nước an toàn; kiểm soát chất lượng nước đầu vào, nước sau xử lý; quản lý, bảo vệ nguồn nước mặt tại Hồ Công ty 847 và công khai thông tin về chất lượng nước, chất lượng dịch vụ. Đây là những yếu tố có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo đảm nguồn nước sạch ổn định, an toàn và bền vững cho người dân nông thôn.

Thực tế tại Quảng Sơn cho thấy PPP có thể mở thêm nguồn lực cho hạ tầng cấp nước nông thôn, nhưng hiệu quả không chỉ được đo bằng số công trình được đầu tư. Khả năng khai thác hết công suất, giảm thất thoát, bảo vệ nguồn nước đầu vào và mở rộng khả năng tiếp cận cho những khu dân cư còn khó khăn mới là những yếu tố quyết định tính bền vững của mô hình./.