Khởi động “thời kỳ vàng son” sâm Ngọc Linh - Kỳ 1: Bảo tồn và nhân giống “vàng đỏ” hữu cơ chốn đại ngàn

Hạt sâm Ngọc Linh vào mùa thu hoạch độ cuối tháng 7 hàng năm được ví như “vàng đỏ” vì khi ấy hạt đỏ rực từng chùm thành khu rừng lốm đốm đỏ chen lẫn lá xanh. Dù củ sâm mới có giá trị cao nhất nhưng hạt sâm Ngọc Linh cũng có giá thị trường dao động từ 220-240 triệu/kg, được mệnh danh là hạt quý nhất thế giới (Ảnh: Trần Trung)

Trong hội nghị triển khai Quyết định số 463/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực” ngày 10/05/2025, Phó Thủ tướng Lê Thành Long cho biết đây mới chỉ là điểm khởi đầu, chứ chưa phải đích đến cuối cùng. Còn nhiều việc cần phải làm trong thời gian tới...

Trở lại thời gian qua, nhiều chủ trương, đường lối, cơ chế, chính sách về phát triển dược liệu đã được Nhà nước ban hành. Đặc biệt tại Đà Nẵng sau sáp nhập, diện tích đất quy hoạch lâm nghiệp của thành phố mở rộng gần 800.000 ha. Trong đó diện tích rừng tự nhiên của thành phố hơn 504.451 ha. Đây là điều kiện quan trọng để phát triển công nghiệp dược liệu dưới tán rừng, nhất là các loại dược liệu quý hiếm như Sâm Ngọc Linh.

Hồn núi rừng trong từng thớ sâm

Trên dãy Ngọc Linh liên sơn hùng vĩ, nơi những cánh rừng nguyên sinh vẫn vẹn nguyên qua bao mùa mưa nắng, ẩn chứa một báu vật được mệnh danh là “Quốc bảo” của Việt Nam – Sâm Ngọc Linh (tên khoa học là Panax Vietnamensis). “Kho báu” hữu cơ quý hiếm ấy không chỉ kể câu chuyện về một sản vật ngàn năm, mà còn là sự giao hòa tinh tế giữa di sản thiên nhiên, tri thức bản địa cũng như những thành tựu rực rỡ của khoa học hiện đại.

Được phát hiện chính thức vào năm 1973 bởi dược sĩ Đào Kim Long, Sâm Ngọc Linh nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu trong và ngoài nước. Từ những năm đầu khai thác còn mang tính tự phát, nguồn giống hạn chế, cho đến ngày nay, khi “báu vật của núi rừng” được đưa vào Danh mục 27 cây thuốc quý hiếm cần bảo tồn của Chính phủ, hành trình ấy là một minh chứng sống động cho nỗ lực gìn giữ và phát triển giá trị tài nguyên dược liệu Việt Nam.

PV cùng các nhà đầu tư “lặn lội” lên đỉnh Ngọc Linh - nơi sinh trưởng tự nhiên của Sâm Ngọc Linh, với khí hậu mát mẻ, mưa quanh năm, độ ẩm cao và đất giàu mùn. (Ảnh: Cáp Vương)

Nhiều hộ trồng sâm kết hợp cùng khai thác vườn rừng trên đỉnh Ngọc Linh hùng vĩ (Ảnh: Trần Trung)

Sâm Ngọc Linh là kết tinh hiếm có của điều kiện tự nhiên độc đáo và sự tiến hóa hàng ngàn năm. Loài sâm này sinh trưởng tự nhiên ở độ cao từ 1.200 đến 2.100m so với mực nước biển, trong những khu rừng nguyên sinh rậm rạp, ẩm ướt quanh năm, nơi nhiệt độ trung bình chỉ dao động từ 15-18°C. Hệ sinh thái nơi đây đặc trưng bởi lớp đất giàu mùn, tơi xốp, thoát nước tốt, tạo nền tảng lý tưởng cho sự sinh trưởng và phát triển của cây sâm.

Được biết, phạm vi phân bố tự nhiên của Sâm Ngọc Linh hiện hữu chủ yếu tại các xã Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang, Trà Don thuộc Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cũ (nay là TP. Đà Nẵng) và một phần Tu Mơ Rông thuộc tỉnh Kon Tum cũ (nay là tỉnh Quảng Ngãi). Riêng tại Nam Trà My, vùng trồng sâm được xem là một trong những “tiểu vùng khí hậu vàng” hiếm hoi của Việt Nam, nơi thổ nhưỡng, khí hậu và độ cao tạo thành điều kiện sinh thái gần như không thể tái tạo ở nơi khác.

Sở dĩ nói như vậy là vì địa thế, khí hậu ở Tu Mơ Rông (phía bên kia rừng) khó nhân giống, hay ảnh hưởng thiên tai, tới mùa có lúc bà con còn phải qua Nam Trà My mua hạt giống để gieo trồng. Ngoài ra, phương thức canh tác Sâm Ngọc Linh có thể nói là hoàn toàn hữu cơ. “Trong quá trình trồng sâm, chúng tôi lấy đất tự nhiên từ rừng, lấy mùn lá cây hoặc gốc cây rừng rễ mục làm phân, trộn mùn với vôi với đất để sát khuẩn. Ngoài ra, chỉ trộn thêm vôi sống, vôi chưa tôi, vào trong đất để tăng PH, sát khuẩn, tăng canxi làm cứng cây sâm” - Chủ vườn sâm Bảo Đặng, ông Đặng Hữu Bảo chia sẻ.

Gỗ mục, rễ cây mục là phân bón tự nhiên “ưa thích” sâm Ngọc Linh hữu cơ. (Ảnh Cáp Vương)

Hồn núi rừng hòa quyện, thâm nhập vào trong từng củ sâm, thớ sâm, trở thành chất riêng không lẫn vào đâu được. Sâm Ngọc Linh khi thu hoạch có thể dùng tất cả từ rễ, thân, lá, củ, hạt... không bỏ một thứ gì, tất thảy đều cho ra giá trị kinh tế cao. Chủ vườn Bảo Đặng chia sẻ thêm: Cần chú ý trồng sâm cũng giống như nấu rượu, cần có sự liên tục không gián đoạn, thế thì những năm sau sẽ luôn có sự gối đầu...

Dân Quảng Nam phố, nhưng ông Nguyễn Ngọc Trực trót mê cây sâm, mê vùng núi Nam Trà My nên gia đình lớn bé dắt díu nhau lên đây lập nghiệp cũng hơn thập niên có lẻ, nay gầy dựng được một cơ ngơi kha khá với công việc bán hàng quán và đầu tư trồng sâm hiệu quả với đồng bào. “Công việc này đã không làm thì thôi, làm là mê – không chỉ vì giá trị kinh tế mà còn là cả tâm hồn, hồn của núi, của rừng gắn bó keo sơn, khiến mình không thể rời xa đây được nữa”, ông Trực trải lòng.

Tri thức dân gian sâm Ngọc Linh – Di sản văn hóa giữa đại ngàn

Sâm Ngọc Linh không chỉ là một loại dược liệu quý hiếm mà còn là biểu tượng của tri thức, văn hóa và tâm hồn đồng bào các dân tộc tại Nam Trà My. Ngày 14/05/2025 Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng ký Quyết định số 1355/QĐ-BVHTTDL quyết định đưa tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vào danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, qua đây khẳng định vị thế, thương hiệu của sâm Ngọc Linh không chỉ trên thị trường mà còn trong chiều sâu văn hóa dân tộc.

Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My (cũ) Nguyễn Thế Phước cho biết: “Việc tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh được ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là sự ghi nhận của Nhà nước đối với giá trị văn hóa sâu sắc của cộng đồng địa phương mà còn là động lực để nhân dân tiếp tục gìn giữ, phát huy, lan tỏa giá trị Sâm Ngọc Linh trong nước và thế giới. Đây là niềm vinh dự, tự hào của đồng bào các dân tộc dưới chân núi Ngọc Linh. Họ chính là những người giữ gìn hồn cốt của núi rừng, của tri thức truyền đời”.

Tri thức dân gian này không chỉ dừng lại ở những hiểu biết y học truyền miệng, còn là tổng hòa của kinh nghiệm sống gắn liền với thiên nhiên: Cách nhận diện cây sâm, quy luật sinh trưởng, thời điểm thu hoạch, kỹ thuật nhân giống, bảo tồn giống quý, "thuốc giấu" và cả những nghi lễ tâm linh gắn với việc trồng sâm. Đối với các già làng, Sâm Ngọc Linh là “báu vật của núi rừng”, chỉ được sử dụng trong những trường hợp đặc biệt như chữa bệnh hiểm nghèo, rắn cắn, hay tiếp sức cho những chuyến đi rừng dài ngày...

Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh là minh chứng sinh động cho sự gắn bó của cộng đồng Xơ Đăng với núi rừng Trà My qua nhiều thế hệ. (Ảnh: Cáp Vương)

Không chỉ dừng lại ở giá trị khoa học và kinh tế, Sâm Ngọc Linh còn là “hồn cốt” gắn liền với di sản văn hóa của cộng đồng Xê Đăng và Ca Dong – những cư dân bản địa đã biết tận dụng rễ sâm như một phương thuốc tăng lực, chữa bệnh đường tiêu hóa và giải độc từ thuở xa xưa, trước cả khi giới khoa học kịp gọi tên loài cây quý hiếm này. Mỗi câu chuyện truyền miệng về Sâm Ngọc Linh đều thấm đẫm niềm tự hào về sợi dây gắn kết bền chặt giữa con người với núi rừng.

Trên nền tảng di sản ấy, Lễ hội Sâm Ngọc Linh quốc tế tại Nam Trà My (tổ chức vào ngày 01-03/08/2025) đã trở thành điểm hẹn độc đáo, nơi hội tụ của giới nghiên cứu, doanh nghiệp, người trồng sâm và du khách. Không chỉ là không gian trưng bày những củ sâm tươi hay sản phẩm chế biến tinh xảo, lễ hội còn là dịp trình diễn kỹ thuật nuôi trồng, bảo quản, tổ chức hội thảo khoa học và tái hiện những giá trị văn hóa bản địa như lễ cúng Thần Sâm, tiếng cồng chiêng vang vọng, hay hương vị ẩm thực truyền thống...

Quang cảnh Lễ hội Sâm Ngọc Linh quốc tế tại Nam Trà My tổ chức vào ngày 01-03/08/2025. (Ảnh: Trần Trung)

Người tiêu dùng chọn mua củ sâm tươi và các sản phẩm chế biến từ sâm Ngọc Linh ngay tại Lễ hội sâm. (Ảnh: Trần Trung)

Tại buổi lễ, ông Nguyễn Thanh Hồng - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam (cũ) khẳng định: “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh là kết quả của quá trình sinh sống, lao động và truyền dạy lâu dài, thể hiện sự hòa quyện chặt chẽ giữa con người với thiên nhiên, giữa văn hóa với kinh nghiệm dân gian. Đây là giá trị cần được tôn vinh và bảo vệ”.

Lễ cúng Thần Sâm là một trong những nghi thức trang trọng không thể thiếu trong Lễ hội Sâm Nam Trà My. (Ảnh: Trần Trung)

Tại lễ hội sâm, nhà nhà đều sắm mâm cúng đầy đủ sính lễ như gà luộc, rượu cần, cau trầu… đặc biệt, họ chọn ra cây sâm đẹp nhất để dâng lên Thần Sâm, thành kính mời gọi đất trời, rừng núi về tụ họp, chứng kiến thành quả lao động của đồng bào vùng cao. Được biết, hàng năm cứ vào độ cuối tháng 7 dương lịch, nhiều hộ dân ở trên núi Ngọc Linh, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My (Quảng Nam cũ) lại tất bật sắm sửa mâm lễ dâng lên cúng Thần Sâm. Theo già làng Hồ Văn Viêm ở thôn 3, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My (cũ), nhờ cây sâm mà bà con ai cũng có của ăn, của để, xóa được đói giảm được nghèo, từng bước vươn lên thành khá giả, sung túc.

Nâng cao đời sống, tạo sinh kế cho người dân

Thời gian qua, nhờ nhân giống lẫn khai thác hiệu quả “kho báu Sâm Ngọc Linh”, cộng với việc quan tâm phát triển vùng trồng chuẩn hữu cơ, ứng dụng công nghệ vào sản xuất, chế biến và tiêu thụ mà cây Sâm Ngọc Linh trở thành quốc kế dân sinh, nâng cao đời sống kinh tế, tạo sinh kế cho đồng bào địa phương lẫn người dân toàn quốc.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Đà Nẵng Trần Út cho biết, theo quy hoạch, tổng diện tích vùng bảo tồn và phát triển Sâm Ngọc Linh trên địa bàn Quảng Nam (cũ) nay là TP. Đà Nẵng là 15.567 ha. Trong đó, diện tích ở độ cao 1.200 - 2.000m là 13.329 ha và khu vực hơn 2.000m là 2.238 ha. Đây là những khu vực có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của sâm Ngọc Linh.

Hiện, địa phương có khoảng 1.800 hộ dân tham gia trồng sâm, đã có 18 tổ chức, doanh nghiệp và 41/532 nhóm hộ thuê môi trường rừng với tổng diện tích 825,44 ha; diện tích đã trồng cây Sâm Ngọc Linh đạt khoảng 1.294 ha (bao gồm diện tích môi trường rừng đã thuê và người dân tự trồng). Đến nay, địa phương đã cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” cho 03 doanh nghiệp, đồng thời xác nhận nguồn gốc xuất xứ cho hơn 271.000 cây sâm từ năm 2019 đến nay.

Từ vùng lõi sâm, ông Trần Văn Mẫn - Chủ tịch UBND xã Nam Trà My (cũ) cho rằng: “Thành phố cần quan tâm hơn nữa đến “thủ phủ” Sâm Ngọc Linh thông qua đầu tư hạ tầng giao thông lên vùng trồng, hỗ trợ giống, vốn và kỹ thuật, đồng thời duy trì các hoạt động quảng bá như Lễ hội Sâm Ngọc Linh để thu hút nguồn lực xã hội. Chỉ khi đời sống người trồng được bảo đảm, cây sâm mới thực sự trở thành cây làm giàu cho đồng bào dân tộc thiểu số”.

Giữa không khí Lễ hội Sâm Ngọc Linh Quốc tế tại Nam Trà My, những câu chuyện mộc mạc từ người trồng sâm đã mang đến góc nhìn chân thực về một ngành nghề đặc thù. Chị Thanh Tuyền (43 tuổi, chủ cơ sở Thảo mộc Thanh Tuyền) chia sẻ: “Tôi gắn bó trực tiếp với khu vườn trên núi, tự tay nhập cây giống mới để nâng cao năng suất và đang sở hữu nhiều cây sâm hơn 10 năm tuổi. Năm nay dáng sâm đẹp và giá “mềm” hơn mọi năm, vừa xong mùa lễ hội thì cơ sở tôi cũng thu về doanh số kha khá”.

Cùng niềm vui bội thu, cô Châu Thị Tài (64 tuổi, chủ cơ sở Trúc Linh) cho biết: “Sâm loại 1 năm nay chỉ còn 80-100 nghìn đồng/gram, thấp hơn nhiều so với mức 200-220 nghìn đồng/gram trước đây, vì vậy sức mua năm nay cũng tăng hơn so với mọi năm. Thêm nữa vì người dân cả nước đều biết và quan tâm đến Sâm Ngọc Linh hơn, nên việc kinh doanh buôn bán ngày càng thuận lợi”.

Cô Châu Thị Tài cho biết thời gian qua người dân cả nước đều biết và quan tâm đến Sâm Ngọc Linh hơn, nên việc kinh doanh buôn bán ngày càng thuận lợi. (Ảnh: Trần Trung)

Ở phía người tiêu dùng, chị Nguyễn Thị Mười (52 tuổi, đến từ Đà Nẵng) kể rằng chị biết đến lễ hội qua mạng xã hội Facebook: “Với tình cảm của một người con gốc Quảng Nam, tôi không quản quãng đường gần 4 tiếng để vừa thăm bạn, vừa tìm cho mình một vài củ sâm ưng ý, đối với tôi lễ hội này mang nhiều giá trị về cả tinh thần lẫn chất lượng sản phẩm”.

Theo nghiên cứu của GS.TS Trần Công Luận - Nguyên Giám đốc Trung tâm Sâm và Dược liệu TP. Hồ Chí Minh, Sâm Ngọc Linh sở hữu thành phần hóa học vượt trội so với nhiều loài sâm nổi tiếng thế giới, chứa tới 97 saponin triterpenic (trong đó 26 loại hoàn toàn mới) với hàm lượng toàn phần 12-15% khối lượng khô, cao gấp 2-4 lần nhân sâm Hàn Quốc. Ngoài ra, loài sâm này còn giàu polyacetylen, 17 axit amin thiết yếu, hơn 20 nguyên tố khoáng vi lượng và tinh dầu có hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa mạnh...

Củ Sâm Ngọc Linh - kết tinh giá trị y học và kinh tế, chứa hàm lượng saponin vượt trội so với nhiều loài sâm trên thế giới. (Ảnh: Trần Trung)

Các chuyên gia thẩm định sâm ngay trong ngày hội Sâm Ngọc Linh. (Ảnh: Cáp Vương)

Theo các nghiên cứu dược lý, trong đó có công trình của TS. Vũ Huỳnh Kim Long đã chứng minh tác dụng toàn diện của Sâm Ngọc Linh như bảo vệ thận, tăng miễn dịch, cải thiện chức năng gan, điều hòa huyết áp, tăng tuần hoàn máu, giảm mệt mỏi, nâng khả năng thích nghi với stress, chống trầm cảm và hỗ trợ giấc ngủ. Với những giá trị mang lại, cần chú trọng hơn nữa việc khai thác và nhân giống hiệu quả “kho báu” Sâm Ngọc Linh, đây là bài toán mà địa phương đã giải dần trong thời gian qua, cần sự chung tay của các cơ quan hữu quan trong thời gian tới.

Có thể nói, sự hội tụ của 03 yếu tố: Địa lý đặc thù, khí hậu đặc trưng và nguồn gen quý hiếm đã tạo nên một “chỉ dấu sinh học” duy nhất cho Sâm Ngọc Linh. Chính đặc trưng này không chỉ giúp các nhà khoa học xác định tính độc bản của dòng sâm này, mà còn là cơ sở để thiết lập hệ thống chỉ dẫn địa lý và truy xuất nguồn gốc. Đây là công cụ quan trọng trong bối cảnh thị trường xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm giả mạo, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới uy tín và giá trị thương hiệu./.