Hạn hán có thể thúc đẩy vi khuẩn kháng kháng sinh

Lòng hồ khô cạn do nắng nóng và hạn hán tại Bekaa, Liban, ngày 30/7/2025. Ảnh tư liệu - minh họa: THX/TTXVN

Nghiên cứu tập trung vào các vi sinh vật trong đất và phát hiện rằng điều kiện khô hạn có xu hướng “chọn lọc” những vi khuẩn có khả năng chống chịu tốt hơn với kháng sinh. Khi môi trường thiếu nước, các vi khuẩn nhạy cảm sẽ suy giảm hoặc bị tiêu diệt, trong khi các chủng kháng thuốc có cơ hội phát triển mạnh và chiếm ưu thế.

Đáng chú ý, các nhà khoa học còn phát hiện nhiều gene kháng kháng sinh trong vi khuẩn đất cũng xuất hiện trong các mầm bệnh lấy từ bệnh nhân tại bệnh viện. Điều này cho thấy khả năng trao đổi vật chất di truyền giữa các vi khuẩn có thể giúp đặc tính kháng thuốc lan truyền từ môi trường tự nhiên sang cơ thể con người.

Bà Dianne Newman - nhà sinh học tại Viện Công nghệ California (Mỹ) và là trưởng nhóm nghiên cứu trên - cảnh báo rằng không khu vực nào có thể “miễn nhiễm” trước nguy cơ này. Theo bà, một khi vi khuẩn kháng thuốc xuất hiện ở bất kỳ nơi nào, chúng có thể nhanh chóng lan rộng trên phạm vi toàn cầu.

Tình trạng kháng kháng sinh vốn đã là một trong những thách thức y tế lớn nhất hiện nay. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), riêng trong năm 2019, các tác nhân kháng thuốc đã trực tiếp gây ra khoảng 1,27 triệu ca tử vong trên toàn cầu, đồng thời góp phần vào hàng triệu ca tử vong khác.

Trong tự nhiên, vi sinh vật vốn sản sinh kháng sinh để cạnh tranh lẫn nhau, khiến đất trở thành “chiến trường” chính của quá trình này. Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu metagenomic từ nhiều khu vực trên thế giới và nhận thấy các gene liên quan đến sản xuất và kháng kháng sinh xuất hiện nhiều hơn sau các giai đoạn khô hạn, và giảm đi khi môi trường trở nên ẩm ướt trở lại.

Xu hướng này được ghi nhận nhất quán ở nhiều hệ sinh thái khác nhau, từ đất nông nghiệp, đồng cỏ, rừng cho tới vùng đất ngập nước, trải dài từ Mỹ, Trung Quốc đến Thụy Sĩ. Điều đó cho thấy đây không phải là hiện tượng cục bộ mà mang tính toàn cầu.

Các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng củng cố kết luận này. Khi nước bốc hơi trong điều kiện hạn hán, nồng độ kháng sinh trong đất tăng lên, tạo áp lực chọn lọc mạnh mẽ. Kết quả là các vi khuẩn nhạy cảm bị loại bỏ, còn các chủng kháng thuốc phát triển mạnh hơn.

Đáng lo ngại, dữ liệu từ các bệnh viện trên thế giới cho thấy những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của hạn hán thường ghi nhận số ca nhiễm vi khuẩn kháng kháng sinh cao hơn. Mối liên hệ này vẫn tồn tại ngay cả khi đã tính đến các yếu tố kinh tế – xã hội.

Các nhà khoa học cảnh báo rằng nếu tình trạng nóng lên toàn cầu tiếp diễn, các khu vực khô hạn sẽ tiếp tục mở rộng, qua đó đẩy nhanh quá trình tiến hóa và lan rộng của vi khuẩn kháng thuốc. Điều này có thể làm suy giảm hiệu quả của các loại kháng sinh hiện có, khiến việc điều trị bệnh trở nên khó khăn và tốn kém hơn.

Trước thực tế này, giới nghiên cứu kêu gọi tăng cường đầu tư cho khoa học, đặc biệt là phát triển thuốc mới và các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Đồng thời, các hệ thống y tế cần đẩy mạnh chẩn đoán nhanh, sử dụng hợp lý kháng sinh và áp dụng các liệu pháp phối hợp để hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Phát hiện trên một lần nữa cho thấy biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn có tác động sâu rộng đến y tế toàn cầu. Khi các yếu tố tự nhiên thay đổi, những mối đe dọa vô hình như vi khuẩn kháng thuốc cũng có thể gia tăng theo, đặt ra yêu cầu cấp thiết về cách tiếp cận toàn diện và liên ngành trong ứng phó.