Định hình tương lai đa dạng sinh học - Bài 1: Chiến lược bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam

Thực trạng trên toàn cầu

Tình trạng tuyệt chủng đang gia tăng với tốc độ chóng mặt trên toàn cầu, với hàng ngàn loài động vật hoang dã ở các châu lục đang phải đối mặt với nguy cơ biến mất do áp lực từ hoạt động của con người, biến đổi khí hậu và mất môi trường sống. Từ những sinh vật khổng lồ ở Châu Phi đến những loài lưỡng cư nhỏ bé ở Nam Mỹ, mỗi khu vực đều có những thách thức bảo tồn riêng biệt, đòi hỏi những nỗ lực ứng phó khẩn cấp và toàn diện.

Châu Phi, nơi có một phần tư đa dạng sinh học của hành tinh, là quê hương của nhiều loài động vật lớn mang tính biểu tượng nhất thế giới, nhưng chúng đang bị đe dọa nghiêm trọng chủ yếu bởi nạn săn trộm quy mô lớn và xung đột giữa con người và động vật hoang dã do sự mở rộng của con người.

Các loài như Tê Giác Đen (Diceros bicornis) đã mất 98% quần thể do săn trộm, trong khi cả hai loài Khỉ Đột và Voi Châu Phi đều đang trong tình trạng Cực kỳ Nguy cấp hoặc Nguy cấp vì săn bắt lấy thịt rừng, ngà voi và dịch bệnh. Những loài ít được biết đến hơn như Linh Dương Addax (chỉ còn 30-90 cá thể) cũng đang đối mặt với sự tuyệt chủng do săn bắn và hoạt động quân sự.

Tê Giác Đen (Diceros bicornis) đã mất 98% quần thể do săn trộm.

Châu Á, lục địa lớn nhất thế giới, là khu vực có nhiều loài đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nhất, chủ yếu do buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp và mất môi trường sống do sự phát triển kinh tế nhanh chóng và không bền vững.

Tê Tê Châu Á là loài bị săn trộm và buôn bán nhiều nhất trên thế giới. Báo Tuyết và Hổ Hoa Nam cũng đang suy giảm nghiêm trọng do bị săn bắt lấy lông, xương và xung đột với con người. Voi Sumatra bị đẩy đến tình trạng Cực kỳ Nguy cấp do mất 70% môi trường sống ban đầu chỉ trong 25 năm vì nạn phá rừng và ngành công nghiệp cọ dầu.

Nam Mỹ, nổi tiếng với sự đa dạng sinh học cao nhất trên Trái Đất, chứng kiến các loài bị đe dọa do phân mảnh và mất môi trường sống vì nông nghiệp, đô thị hóa, cùng với các yếu tố sinh học như dịch bệnh và buôn bán thú cưng ngoại lai.

Nhiều loài Ếch Thủy Tinh và Ếch Phi Tiêu Độc đang trong tình trạng cực kỳ nguy cấp do bị nhiễm nấm chytrid và mất môi trường sống. Khỉ Titi và các loài bò sát đặc hữu như Cự Đà Đất Hồng Galápagos và Rùa Cạn Khổng Lồ Galápagos bị đe dọa bởi các loài xâm lấn và săn trộm.

Châu Âu cũng không ngoại lệ, với 19% động vật đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, do mất và phân mảnh môi trường sống bởi cơ sở hạ tầng và nông nghiệp hóa, khiến nhiều quần thể bị cô lập và có quy mô cực kỳ nhỏ.

Các loài như Chuột Đồng Thông Bavaria (chỉ còn dưới 50 cá thể) và Chuột Hamster Hoang Dã (có nguy cơ tuyệt chủng trong ba thập kỷ tới) là nạn nhân của sự phát triển đô thị. Ngoài ra, Cá Mập Thiên Thần là loài cực kỳ nguy cấp do bị đánh bắt quá mức. Thực trạng này cho thấy một bức tranh đáng báo động, đòi hỏi các nỗ lực bảo tồn phải được tiếp tục và mở rộng để bảo vệ đa dạng sinh học toàn cầu.

Chó Sói Đỏ (Canis rufus) chỉ còn 20 - 30 cá thể, đối mặt với nguy cơ lai giống với chó sói đồng cỏ và bị giết hại bất hợp pháp.

Bắc Mỹ, với hơn một phần ba động vật hoang dã ở Mỹ đang có nguy cơ tuyệt chủng, đang phải đối mặt với các mối đe dọa chính là lai giống với các loài khác, va chạm với tàu thuyền, vướng vào ngư cụ và xâm lấn môi trường sống do đô thị hóa,...

Cá Voi Rice (chỉ còn 26 cá thể trưởng thành) và Cá Voi Đầu Bò Bắc Đại Tây Dương (khoảng 370 cá thể) là cực kỳ nguy cấp do va chạm tàu thuyền và ô nhiễm. Chó Sói Đỏ (Canis rufus, Cực kỳ Nguy cấp) chỉ còn 20-30 cá thể, đối mặt với nguy cơ lai giống với chó sói đồng cỏ và bị giết hại bất hợp pháp. Các loài bò sát như Rùa Sa Mạc Mojave và Rùa Bolson bị suy giảm do mất môi trường sống và hoạt động của con người, trong khi Axolotl và Cóc Hot Creek (mới được phát hiện) là Cực kỳ Nguy cấp do ô nhiễm và phạm vi sống bị giới hạn.

Ý nghĩa của đa dạng sinh học

Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc, đa dạng sinh học là thuật ngữ toàn diện mô tả sự phong phú và đa dạng của sự sống trên Trái Đất, bao trùm mọi cấp độ từ vật chất di truyền, vi sinh vật, cho đến sự đồ sộ của các hệ sinh thái quy mô lớn như rừng nhiệt đới hay rạn san hô. Sự sống mà chúng ta chiêm ngưỡng ngày nay là kết quả của 4,5 tỷ năm tiến hóa, nhưng đang ngày càng chịu tác động và chi phối sâu sắc từ hoạt động của con người.

Đa dạng sinh học không chỉ là tài sản của tự nhiên, mà còn là nền tảng cốt lõi tạo nên mạng lưới sự sống mà nhân loại hoàn toàn phụ thuộc vào. Nó cung cấp mọi nhu yếu phẩm thiết yếu: từ nguồn thực phẩm ổn định, nước sạch, dược liệu quý giá, đến việc ổn định khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Thực tế, hơn một nửa GDP toàn cầu phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào tài nguyên thiên nhiên; hơn 1 tỷ người duy trì sinh kế dựa vào rừng; và đất liền cùng đại dương đóng vai trò là "bể hấp thụ carbon" khổng lồ, hấp thụ hơn 50% lượng khí thải carbon do con người tạo ra.

Tuy nhiên, mạng lưới sự sống này đang rơi vào một cuộc khủng hoảng chưa từng có. Tình trạng báo động là có tới 1 triệu loài hiện đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, nhiều loài được dự đoán có thể biến mất vĩnh viễn chỉ trong vài thập kỷ tới.

Sự tàn phá đang làm đảo lộn các hệ sinh thái quan trọng: các khu vực rừng Amazon - vốn là "lá phổi xanh" hấp thụ carbon, đang chuyển mình thành nguồn phát thải do nạn phá rừng. Trong khi đó, 85% các vùng đất ngập nước, bao gồm đầm lầy nước mặn và rừng ngập mặn (những khu vực có khả năng hấp thụ carbon vượt trội), đã bị xóa sổ.

Để hiểu rõ hơn về tính cấp bách của việc phải hành động, chúng ta cần nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học trên nhiều khía cạnh thiết yếu.

Một trong những vai trò cốt lõi chính là ổn định hệ sinh thái. Mỗi loài trong một hệ sinh thái có một vai trò độc đáo và sự suy giảm hay biến mất của một loài có thể phá vỡ sự cân bằng, dẫn đến giảm năng suất và tăng nguy cơ tổn thương. Hơn nữa, sự đa dạng sinh học tạo nên khả năng phục hồi trước biến đổi môi trường: với nhiều loài và gen khác nhau, hệ sinh thái có cơ hội cao hơn để thích nghi và sống sót trong điều kiện khí hậu thay đổi.

Đa dạng sinh học còn là nguồn cung cấp vô tận các dịch vụ sinh thái quan trọng cho phúc lợi của con người. Các lợi ích này bao gồm thụ phấn, chu trình dinh dưỡng, lọc nước, tái tạo đất và điều tiết khí hậu. Đơn cử như thụ phấn - một quy trình sinh học không thể thiếu đối với các loài thụ phấn, việc sản xuất lương thực sẽ không thể thực hiện được. Mất đa dạng sinh học sẽ tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái, tăng nguy cơ mất an ninh lương thực và ô nhiễm nguồn nước.

Các loài thụ phấn (như ong, bướm, bọ cánh cứng) là mắt xích đầu tiên để bảo tồn sự đa dạng sinh học. Ảnh minh họa

Về mặt kinh tế và xã hội, đa dạng sinh học đảm bảo an ninh lương thực bằng cách cung cấp các nguồn gen cây trồng và vật nuôi quan trọng cho sự thích ứng với khí hậu. Ý nghĩa văn hóa của nó cũng sâu sắc, gắn bó chặt chẽ với đa dạng sinh học qua các tập quán và tín ngưỡng truyền thống, giúp duy trì bản sắc và sự gắn kết cộng đồng. Du lịch động vật hoang dã, y học cổ truyền và bán các sản phẩm rừng ngoài gỗ cũng mang lại lợi ích kinh tế và sinh kế cho hàng triệu người.

Cuối cùng, đa dạng sinh học cung cấp nền tảng để xây dựng khả năng thích ứng với Biến đổi Khí hậu vì một số loài có những đặc điểm di truyền giúp chúng chịu đựng tốt hơn với nhiệt độ cao, hạn hán và các yếu tố gây căng thẳng về khí hậu khác.

Tóm lại, đa dạng sinh học là một thành phần quan trọng của tài nguyên thiên nhiên, cung cấp vô số lợi ích về mặt sinh thái, xã hội và kinh tế cho nhân loại. Do đó, có một nhu cầu cấp thiết phải thúc đẩy các chính sách và thực hành bảo tồn nhằm đảm bảo việc sử dụng bền vững đa dạng sinh học, đồng thời duy trì các chức năng quan trọng và không thể thay thế của nó.

Trách nhiệm và hành động của các tổ chức quốc tế Trong bối cảnh suy giảm đa dạng sinh học diễn ra ở quy mô toàn cầu, hệ thống các công ước và cơ chế hợp tác quốc tế đóng vai trò trụ cột nhằm điều phối nỗ lực của các quốc gia. Các cơ chế này bao gồm khuôn khổ pháp lý quốc tế, công cụ quản lý thương mại, chương trình giám sát loài đặc thù và các mục tiêu toàn cầu được thống nhất bởi cộng đồng quốc tế. Công ước Đa dạng Sinh học (CBD): Đây là nền tảng pháp lý toàn cầu, hướng tới ba mục tiêu cốt lõi: bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên sinh học và chia sẻ công bằng các lợi ích từ nguồn gen. Với sự tham gia của 196 quốc gia, CBD bao quát mọi cấp độ đa dạng sinh học, từ hệ sinh thái, loài đến nguồn gen; đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực liên quan như nông nghiệp, khoa học, giáo dục, văn hóa và kinh doanh. Công ước cũng quản lý các vấn đề an toàn sinh học thông qua Nghị định thư Cartagena. Cơ chế vận hành của CBD dựa trên COP - cơ quan ra quyết định cao nhất, họp định kỳ để đánh giá tiến độ, đặt ra ưu tiên hành động và thúc đẩy các cam kết quốc tế. Trong lĩnh vực bảo tồn động vật hoang dã, CBD đóng vai trò quan trọng bằng cách thiết lập khuôn khổ toàn cầu cho việc sử dụng bền vững tài nguyên sinh học và chia sẻ công bằng các lợi ích từ chúng. Các hành động chủ chốt bao gồm đặt ra các mục tiêu quốc tế như Khuôn khổ Đa dạng Sinh học Toàn cầu Côn Minh - Montreal, hướng tới ngăn chặn và đảo ngược tình trạng mất đa dạng sinh học, thúc đẩy quản lý động vật hoang dã bền vững thông qua các công cụ, quy định và dự án về săn bắn bền vững, an ninh lương thực và phục hồi hệ sinh thái. Đồng thời, CBD nỗ lực đảm bảo sự tham gia tích cực của các cộng đồng địa phương và người dân bản địa vào các nỗ lực bảo tồn, từ đó tạo ra tác động lâu dài và toàn diện. Công ước về Thương mại Quốc tế các Loài Động vật và Thực vật Hoang dã Nguy cấp (CITES): Công ước được ký kết vào năm 1973, nhằm điều chỉnh thương mại quốc tế động vật và thực vật hoang dã để bảo đảm các loài này không bị đe dọa tuyệt chủng. Thỏa thuận yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng khung pháp lý để thương mại được thực hiện hợp pháp, bền vững và có thể truy xuất nguồn gốc, từ các loài sống đến sản phẩm chế biến như đồ da hay dược liệu truyền thống. Tính đến năm 2025, CITES đã thu hút 185 Bên tham gia và bảo vệ hơn 40.900 loài động thực vật trên toàn cầu, bao gồm động vật có vú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá, động vật không xương sống và thực vật. Nhờ cơ chế giám sát thương mại và hợp tác quốc tế, CITES đã giúp ngăn chặn việc khai thác quá mức và thương mại bất hợp pháp, góp phần duy trì quần thể các loài quan trọng và hỗ trợ cộng đồng phụ thuộc vào chúng. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP): Liên Hợp Quốc thông qua Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đóng vai trò quan trọng trong việc điều phối, hỗ trợ kỹ thuật và thúc đẩy hợp tác quốc tế để bảo tồn đa dạng sinh học. UNEP không chỉ hỗ trợ thực thi các công ước quốc tế như CBD và CITES mà còn quản lý nhiều sáng kiến bảo tồn loài nguy cấp, tập trung vào bảo vệ sinh cảnh, chống săn trộm, giảm xung đột giữa con người và động vật, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu khoa học. Tiêu biểu là Chương trình Bảo tồn Báo Tuyết (Snow Leopard Program), phối hợp 12 quốc gia thuộc dãy Himalaya-Altai để bảo vệ sinh cảnh và loài báo tuyết, cũng như Great Apes Survival Partnership (GRASP) - Liên minh toàn cầu bảo vệ tinh tinh, gorilla và orangutan, tập trung vào chống phá rừng, kiểm soát buôn bán trái phép và duy trì các quần thể động vật hoang dã. UNEP thúc đẩy các hành động toàn cầu thông qua ba trụ cột chính: bảo tồn, phục hồi và sử dụng bền vững. Trong đó, bảo tồn bao gồm nỗ lực bảo vệ các loài và môi trường sống thông qua các dự án tích hợp và các thỏa thuận quốc tế; phục hồi tập trung vào tái tạo các hệ sinh thái quan trọng, đảm bảo các loài có môi trường sống cần thiết; và sử dụng bền vững hướng tới cân bằng giữa nhu cầu sinh kế của con người với bảo vệ tài nguyên tự nhiên, chẳng hạn như quản lý khai thác thủy sản hay thương mại động vật hoang dã một cách có trách nhiệm.

Bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam

Việt Nam là một trong 12 “trung tâm đa dạng sinh học” của thế giới, sở hữu nguồn gen quý hiếm và đa dạng sinh học phong phú. Tuy nhiên, nước ta đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như suy thoái hệ sinh thái, ô nhiễm môi trường, rác thải nhựa đại dương, suy thoái đất và những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu. Trước thực trạng này, việc bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên trở thành ưu tiên cấp thiết.

Việt Nam nằm trong 12 trung tâm đa dạng sinh học của thế giới.

Khung Đa dạng Sinh học Toàn cầu Côn Minh - Montreal (GBF), được thông qua tại Hội nghị Liên Hợp Quốc về Đa dạng Sinh học lần thứ 15 (COP15), đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng nhằm chặn đứng sự suy giảm đa dạng sinh học trước năm 2030. Là một trong những quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao hàng đầu khu vực, Việt Nam đã tích cực tham gia và thúc đẩy thực hiện các mục tiêu này.

Để hiện thực hóa các mục tiêu quốc gia và quốc tế, Chính phủ Việt Nam đã xây dựng Chiến lược Quốc gia về Đa dạng Sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (NBSAP), đồng thời triển khai các biện pháp phù hợp với GBF. Chiến lược này hướng tới bảo vệ diện tích đất và biển, phục hồi các hệ sinh thái suy thoái và giảm áp lực từ ô nhiễm, khai thác quá mức và biến đổi khí hậu.

Theo TS. Nguyễn Văn Tài, Cục trưởng Cục Bảo tồn Thiên nhiên và Đa dạng Sinh học, các mục tiêu của NBSAP và GBF tương thích cao, với các chỉ tiêu cụ thể như tăng tỷ lệ diện tích khu bảo tồn trên đất liền (7,7% năm 2025; 9% năm 2030), tăng số lượng khu dự trữ sinh quyển thế giới (2 khu năm 2025; 4 khu năm 2030) và phục hồi các hệ sinh thái suy thoái (10% năm 2025; 20% năm 2030).

Việt Nam cũng đã triển khai nhiều hành động thực tiễn như mở rộng mạng lưới khu bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ rừng đặc dụng và vùng biển, phục hồi rạn san hô, trồng rừng ngập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long để giảm tác động biến đổi khí hậu.

Công tác bảo tồn được thực hiện thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương, với sự hợp tác từ các tổ chức như IUCN, WWF và WCS. Nhờ những nỗ lực này, Việt Nam đang khẳng định vai trò tiên phong trong bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tận dụng GBF như một cơ hội để phát triển bền vững hướng tới một tương lai xanh hơn.

Chương trình quốc gia bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm

Ngày 8/1/2025, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã ký Quyết định số 49/QĐ-TTg, chính thức phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Chương trình được ban hành với mục tiêu chiến lược là phục hồi, bảo vệ và phát triển bền vững các loài này, nhằm hiện thực hóa Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học. Đây là một bước đi quan trọng góp phần phát triển kinh tế-xã hội theo định hướng nền kinh tế xanh, đồng thời tăng cường khả năng chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Chương trình đặt ra các chỉ tiêu rõ ràng nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.

Về mặt quần thể, Chương trình phấn đấu cải thiện tình trạng của ít nhất 10 loài và thực hiện bảo tồn, phục hồi sinh cảnh sống thiết yếu của chúng. Đặc biệt, công tác gây nuôi bảo tồn và tái thả sẽ được đẩy mạnh. Mục tiêu là đến năm 2030, đảm bảo ít nhất 03 loài được gây nuôi bảo tồn và tái thả thành công về tự nhiên để phục hồi quần thể.

Về quản lý, Chương trình hướng tới đạt 100% các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có phương án quản lý, giám sát cụ thể tại các khu bảo tồn thiên nhiên, các khu vực đa dạng sinh học cao và các cơ sở bảo tồn. Ngoài ra, khung pháp lý và năng lực quản lý cũng sẽ được tập trung hoàn thiện và tăng cường nhằm hỗ trợ hiệu quả công tác kiểm soát, ngăn chặn, giảm thiểu các nguy cơ, mối đe dọa và tác động tiêu cực đến quần thể và sinh cảnh sống của các loài.

Ảnh minh họa.

Để đạt được các mục tiêu trên, Chương trình đề ra các nhiệm vụ chính, tập trung vào việc mở rộng và nâng cao hiệu quả biện pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ).

Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm: Điều tra, đánh giá tình trạng hiện tại và xây dựng cơ sở dữ liệu chi tiết về các loài; mở rộng và nâng cao hiệu quả các biện pháp bảo tồn tại nơi sinh sống tự nhiên của chúng; thực hiện bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) như gây nuôi và tái thả đối với các loài phù hợp; và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, kiểm soát các hoạt động ảnh hưởng tiêu cực tới các loài động vật hoang dã này.

Các giải pháp tổng thể để Chương trình đi vào thực tiễn bao gồm việc hoàn thiện chính sách, pháp luật về bảo tồn loài; tăng cường năng lực quản lý và chuyên môn; đẩy mạnh truyền thông và nâng cao nhận thức trong cộng đồng. Bên cạnh đó, Chương trình sẽ chú trọng tăng cường nghiên cứu khoa học, chuyển giao và phát triển công nghệ phục vụ công tác bảo tồn.

Đặc biệt, việc huy động nguồn lực và sự tham gia của toàn xã hội cùng với việc tăng cường hợp tác quốc tế là những yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả. Cuối cùng, Chương trình ưu tiên thực hiện 4 dự án và nhiệm vụ cốt lõi:

(1) Điều tra, đánh giá tình trạng và xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; (2) Xây dựng và triển khai mô hình thí điểm bảo tồn tại chỗ các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; (3) Xây dựng và triển khai mô hình thí điểm nhân nuôi, tái thả phục hồi quần thể các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ bị đe dọa tuyệt chủng; và (4) Xây dựng các kế hoạch hành động khẩn cấp để bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên có nguy cơ tuyệt chủng cao.

Còn tiếp ► Định hình tương lai đa dạng sinh học - Bài 2: “Báo động đỏ” về động vật hoang dã tại Việt Nam

Đắk Lắk và WWF tiếp tục hợp tác bảo tồn đa dạng sinh học, thúc đẩy nông nghiệp bền vững Đoàn công tác Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF/Thụy Sỹ) do ông Văn Ngọc Thịnh - Tổng Giám đốc WWF tại ...

Nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học tại Đặc khu Cát Hải Đặc khu Cát Hải, với diện tích rừng lớn nhất thành phố Hải Phòng, từ lâu đã được biết đến là một "viên ngọc" về ...

VQG Bạch Mã tích cực bảo tồn, phát triển nông nghiệp, môi trường bền vững Với những thành tựu nổi bật và định hướng chiến lược rõ ràng, VQG Bạch Mã tiếp tục khẳng định vai trò “điển hình AHP” ...