Chuyển đổi cây trồng trên đất lúa: Hướng đi thích ứng biến đổi khí hậu ở Điện Biên

Mô hình thử nghiệm trồng khoai tây trên đất lúa 1 vụ tại bản Háng Lìa A (xã Tìa Dình).

Hiện nay, bản Háng Lìa A và Háng Lìa B (xã Tìa Dình) có gần 40ha lúa ruộng, song phần lớn diện tích chỉ canh tác được 1 vụ lúa mùa, vụ đông xuân thường phải bỏ hoang do thiếu nước.

Ông Vàng A Mua, Trưởng bản Háng Lìa A cho biết: “Người dân từng nhiều lần thử nghiệm sản xuất lúa 2 vụ, tuy nhiên do nguồn nước không đảm bảo, cây lúa sinh trưởng kém, năng suất thấp nên không hiệu quả. Do đó, chúng tôi chỉ làm 1 vụ, vụ còn lại bỏ hoang”.

Trước thực trạng đó, tháng 10/2025, chính quyền xã Tìa Dình khảo sát và đưa vào thử nghiệm mô hình chuyển đổi 2,2ha đất lúa sang trồng khoai tây tại bản Háng Lìa A và Háng Lìa B. Đến tháng 2/2026, khoai tây cho thu hoạch, năng suất đạt 15 tấn/ha.

Ông Nguyễn Đức Đô, Phó Chủ tịch UBND xã Tìa Dình cho biết: “Qua mô hình thử nghiệm cho thấy cây khoai tây phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương. Hiện nay, UBND xã tích cực rà soát, khảo sát để chuyển đổi sang các loại cây trồng khác như lạc, cà phê, mắc ca trên diện tích phù hợp. Tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân nhân rộng mô hình, mở rộng diện tích trồng khoai tây trên đất lúa 1 vụ”.

Gia đình chị Ly Thị Bấu, bản Háng Lìa A là một trong những hộ tiên phong tham gia mô hình. Với 5.000m² đất lúa 1 vụ chuyển sang trồng khoai tây, vụ thu hoạch vừa qua khoai tây cho năng suất và giá trị kinh tế cao. Chị Bấu chia sẻ: “Thời gian tới, tôi tiếp tục mở rộng diện tích trồng khoai tây trên đất lúa 1 vụ để vừa tăng thu nhập cho gia đình, vừa tránh bỏ hoang đất sản xuất”.

Người dân bản Háng Lìa A (xã Tìa Dình) thu hoạch khoai tây.

Không chỉ ở vùng cao, tại khu vực lòng chảo Mường Thanh, nhiều diện tích lúa 2 vụ cũng rơi vào tình trạng khô hạn khi nguồn nước khan hiếm, việc canh tác gặp nhiều trở ngại, chi phí tăng cao nhưng hiệu quả thấp. Trước thực tế đó, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi đất lúa sang trồng rau màu, mang lại hiệu quả kinh tế cao.

Năm 2020, chị Nguyễn Thị Dương, thôn Yên Trường (xã Thanh Yên) đã chuyển đổi 3.000m2 đất trồng lúa 2 vụ sang trồng ngô nếp. Sau 2 năm thử nghiệm thấy hiệu quả kinh tế cao, năm 2022, chị Dương tiếp tục chuyển đổi toàn bộ 1,6ha đất lúa 2 vụ sang trồng ngô nếp và củ đậu. Chị Nguyễn Thị Dương cho biết: “Trước đây canh tác lúa 2 vụ kém hiệu quả do thường xuyên bị thiếu nước. Sau khi chuyển đổi sang trồng rau màu, hiệu quả kinh tế tăng gấp 3 lần so với trồng lúa”.

Tương tự, vụ đông xuân 2025 - 2026, gia đình anh Lê Minh Hiếu, thôn C2 (xã Thanh Yên) đã chuyển đổi hơn 1ha đất lúa sang trồng rau màu. Anh Hiếu cho biết: “Các loại cây như mướp đắng, bí xanh tuy đòi hỏi công chăm sóc nhiều hơn nhưng lợi nhuận cao gấp 5 - 6 lần so với trồng lúa. Đặc biệt, nhu cầu nước ít hơn nên phù hợp với điều kiện sản xuất hiện nay”.

Thực tế cho thấy, việc điều chỉnh cơ cấu cây trồng được xem là “chìa khóa” thích ứng với biến đổi khí hậu. Hàng năm, các địa phương trong tỉnh chủ động rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước để xây dựng kế hoạch chuyển đổi cây trồng phù hợp. Theo đó, năm 2025, toàn tỉnh đã chuyển đổi 947,68ha đất lúa sang cây trồng khác, trong đó 444,77ha chuyển sang cây lâu năm. Năm 2026, dự kiến chuyển đổi 1.561,35ha, bao gồm đất lúa nương, lúa 1 vụ và đất chuyên trồng lúa sang trồng cây hàng năm và cây lâu năm. Các địa phương lựa chọn giống cây trồng có khả năng chịu hạn, chịu lạnh, phù hợp với điều kiện thời tiết, góp phần giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa đã giúp thích ứng với biến đổi khí hậu đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân trên một đơn vị diện tích. Tùy từng loại cây trồng, giá trị kinh tế có thể cao gấp 3 -5 lần so với trồng lúa 1 vụ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu tiếp tục diễn biến phức tạp, việc linh hoạt chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa cần được triển khai bài bản, có trọng tâm, trọng điểm. Thời gian tới, tỉnh Điện Biên tiếp tục rà soát, quy hoạch lại vùng sản xuất phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và nguồn nước; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, lựa chọn giống cây trồng có khả năng thích ứng cao. Chính quyền các địa phương tăng cường hỗ trợ người dân về kỹ thuật, vốn, liên kết tiêu thụ sản phẩm, từng bước hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, bền vững. Qua đó, nâng cao hiệu quả sử dụng đất đồng thời góp phần xây dựng nền nông nghiệp thích ứng linh hoạt, phát triển ổn định trước những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.