Biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh ở vi khuẩn Salmonella

Tình trạng kháng kháng sinh ở vi khuẩn Salmonella từ lâu đã được xem là hệ quả của việc sử dụng kháng sinh không hợp lý. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy biến đổi khí hậu cũng có thể là yếu tố góp phần thúc đẩy xu hướng này.

Các nhà khoa học đã phân tích hơn 480.000 bộ gen Salmonella được thu thập từ 139 quốc gia trong vòng 83 năm. Kết quả cho thấy sự gia tăng nhiệt độ và những thay đổi về lượng mưa có liên quan đến sự gia tăng các gen kháng kháng sinh trong quần thể vi khuẩn Salmonella.

Theo nghiên cứu, số lượng gen kháng thuốc ở Salmonella đã tăng 38% trong giai đoạn khảo sát. Trong đó, các yếu tố liên quan đến biến đổi khí hậu được ước tính đóng góp khoảng 10% mức tăng này.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy cả điều kiện nhiệt độ quá thấp và quá cao đều có thể tạo thuận lợi cho sự phát triển của các đặc tính kháng thuốc. Nhiệt độ cao làm tăng tốc độ sinh trưởng, đột biến và trao đổi vật chất di truyền giữa các vi khuẩn. Trong khi đó, điều kiện lạnh cực đoan có thể kích hoạt các cơ chế sinh tồn, gián tiếp thúc đẩy khả năng kháng thuốc.

Ngoài nhiệt độ, các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng được xem là yếu tố ảnh hưởng đáng kể. Lũ lụt có thể làm phát tán các chủng vi khuẩn kháng thuốc qua nguồn nước và dòng chảy nông nghiệp, trong khi hạn hán làm gia tăng nồng độ các chất ô nhiễm trong những nguồn nước suy giảm.

Những điều kiện này góp phần hình thành các "ổ chứa" vi khuẩn kháng thuốc trong môi trường như trang trại chăn nuôi, hệ thống xử lý nước thải, nguồn nước tưới, đất canh tác và các khu vực chế biến thực phẩm. Từ đó, nguy cơ lan truyền vi khuẩn kháng thuốc trong chuỗi cung ứng thực phẩm cũng tăng lên.

Nghiên cứu đồng thời củng cố cách tiếp cận "Sức khỏe Toàn diện", trong đó sức khỏe con người, động vật và môi trường được xem là có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Salmonella là một ví dụ điển hình khi có khả năng lưu chuyển giữa động vật, con người, thực phẩm và môi trường tự nhiên.

Các tác giả cũng ghi nhận rằng những khu vực có hệ thống vệ sinh tốt thường có mức độ kháng thuốc thấp hơn. Ngược lại, việc sử dụng nhiều kháng sinh và thuốc bảo vệ thực vật có liên quan đến mức độ kháng thuốc cao hơn.

Mặc dù nhấn mạnh đây mới là mối liên hệ thống kê chứ chưa phải bằng chứng về quan hệ nhân quả trực tiếp, nhóm nghiên cứu cho rằng quy mô dữ liệu lớn cùng sự nhất quán của kết quả ở nhiều khu vực cho thấy vấn đề cần được quan tâm nghiêm túc.

Theo các nhà khoa học, bảo đảm an toàn thực phẩm trong tương lai không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát sản xuất và chế biến mà còn cần chú trọng đến quản lý nguồn nước, giám sát môi trường và tăng cường hệ thống theo dõi gen nhằm phát hiện sớm các xu hướng kháng thuốc mới phát sinh dưới tác động của biến đổi khí hậu.
Tài liệu tham khảo:

1. Zhou Z, et al. “Mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và sự lan truyền gen kháng kháng sinh ở Salmonella: một nghiên cứu sinh thái và mô hình hóa theo chiều dọc.” Tạp chí Sức khỏe Hành tinh Lancet (2026). https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(26)00018-5/fulltext
2. Sự chuyển gen ngang là sự di chuyển vật chất di truyền giữa các vi khuẩn mà không cần sinh sản (tức là không theo kiểu di truyền từ bố mẹ sang con cái thông thường). Ở vi khuẩn, đây là cơ chế chính giúp lan truyền nhanh chóng các đặc tính kháng thuốc giữa các chủng và loài, bao gồm cả thông qua plasmid - các phân tử DNA nhỏ, có thể truyền tải và mang nhiều gen kháng thuốc cùng một lúc.
3. Khái niệm "Một Sức Khỏe" đang ngày càng được công nhận tại Hoa Kỳ và trên toàn cầu như một phương pháp hiệu quả để giải quyết các vấn đề sức khỏe tại điểm giao thoa giữa con người, động vật và môi trường, bao gồm cả các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người. CDC sử dụng phương pháp "Một Sức Khỏe" bằng cách huy động các chuyên gia về sức khỏe con người, động vật, môi trường và các lĩnh vực liên quan khác để giám sát và kiểm soát các mối đe dọa sức khỏe cộng đồng, đồng thời tìm hiểu về cách thức lây lan bệnh tật giữa người, động vật, thực vật và môi trường.
4. Manchal N, et al. “Không có bằng chứng về sự kháng thuốc kháng sinh do nhiệt độ trong bệnh nhiễm trùng huyết do Salmonella ở Queensland, Úc.” Kháng sinh 14:12 (2025). https://www.mdpi.com/2079-6382/14/12/1274