ĐBSCL chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn

Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương ĐBSCL chủ động tích trữ nước, bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Ảnh minh họa.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Công văn số 11942/BNNMT-TNN đề nghị UBND các tỉnh, thành phố: Đồng Tháp, Vĩnh Long, Tây Ninh, TP. Cần Thơ, An Giang và Cà Mau chủ động thực hiện các giải pháp ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước phục vụ sinh hoạt và các hoạt động phát triển kinh tế – xã hội do ảnh hưởng của El Niño.

Theo văn bản, ngày 24/9/2026, Văn phòng Chính phủ đã ban hành Văn bản số 9694/VPCP-NN thông báo chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng về việc chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Niño.

Tính đến ngày 15/10/2026, các hồ chứa thượng nguồn trên lưu vực sông Mê Công đã tích được khoảng 52,2 tỷ m³ nước, đạt 79,7% tổng dung tích hữu ích thiết kế. Nguồn nước từ nay đến cuối mùa lũ dự báo có xu thế giảm dần. Dòng chảy về lưu vực sông Cửu Long trong mùa khô 2026–2027 được dự báo thuộc nhóm năm ít nước; xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm từ tháng 12/2026, cao hơn trung bình nhiều năm từ 10–20 km tại các cửa sông.

Lưu vực sông Cửu Long chiếm 56,2% tổng lượng nước mặt cả nước, có nhu cầu sử dụng nước khoảng 57,6 tỷ m³/năm, tương đương 54% toàn quốc. Tuy nhiên, khu vực phụ thuộc gần 95% vào dòng chảy từ thượng lưu sông Mê Công, thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu các hồ chứa điều tiết có dung tích lớn. Nước khai thác trên lưu vực chủ yếu phục vụ nông nghiệp, chiếm 97,9% tổng nhu cầu sử dụng nước; giá trị nước cấu thành trong các hoạt động sản xuất chỉ đạt 0,66 USD/m³.

Bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương rà soát, cập nhật và tổ chức thực hiện phương án cấp nước an toàn theo các kịch bản nguồn nước đối với công trình cấp nước tập trung; theo dõi lượng nước tích trữ, công suất cấp nước thực tế của nhà máy và số hộ bị ảnh hưởng trong các đợt hạn, mặn để kịp thời điều hành.

Các địa phương cần rà soát những nhà máy cấp nước có khả năng hỗ trợ khu vực lân cận; giảm tỷ lệ thất thoát nước sạch, chuẩn bị phương án tích trữ và cấp nước dự phòng cho khu vực đô thị, vùng ven biển, cù lao và bán đảo Cà Mau. Đồng thời, theo dõi chặt chẽ chất lượng nguồn nước phục vụ sinh hoạt trên sông Tiền, sông Hậu và các kênh thủy lợi.

Đối với nhà máy khai thác nước mặt, cần xây dựng phương án cấp nước ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn, xác định lượng nước dự trữ, số ngày duy trì cấp nước theo từng mức công suất, nguồn nước thay thế, phương tiện vận chuyển và điểm cấp nước tập trung. Các đơn vị phải tăng tần suất đo độ mặn, mực nước, chất lượng nước tại cửa lấy nước; phối hợp với đơn vị quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi để xác định thời gian lấy nước ngọt đưa vào hồ điều tiết hoặc bể chứa trước khi mặn lên.

Đối với nhà máy khai thác nước dưới đất, cần kiểm tra công suất thực tế của từng giếng, mực nước động, chất lượng nước, tình trạng máy bơm và thiết bị xử lý; bố trí vận hành luân phiên, tránh khai thác kéo dài tại một giếng. Các nhà máy có nguy cơ phải dừng lấy nước hoặc không đáp ứng đủ nhu cầu cần nghiên cứu phương án huy động nguồn thay thế, ưu tiên cấp nước cho cơ sở y tế, trường học và nhu cầu sinh hoạt thiết yếu.

Bộ cũng yêu cầu rà soát các hồ thủy lợi và hồ chứa có khả năng bổ sung nước sinh hoạt, gồm hồ ÔtukSa, hồ Ô Tà Sóc, hồ Soài So, hệ thống hồ Ông Thoại, hồ Vị Thủy, hồ Kênh Lấp, hồ U Minh, hồ Rạch Giá, hồ Láng Thé và hồ Lạc Địa. Các địa phương cần chuẩn bị phương án khai thác khi xảy ra hạn hán, thiếu nước.

Bên cạnh đó, cần đánh giá khả năng khai thác, thổi rửa các giếng khoan thuộc những đề án, dự án điều tra, đánh giá, tìm kiếm, thăm dò nguồn nước dưới đất đã bàn giao; rà soát giếng khoan dự phòng trong kế hoạch cấp nước an toàn của các công ty cấp nước, khu công nghiệp và khu kinh tế. Việc kết nối giữa các vùng cấp nước cần được tăng cường để hỗ trợ khi xảy ra thiếu nước.

Các địa phương cần xem xét khả năng tăng công suất khai thác của công trình cấp nước tập trung đô thị, nông thôn; tổ chức khai thác nước mặt và nước dưới đất theo hình thức kết hợp hoặc luân phiên, trong đó ưu tiên nước sinh hoạt và cây trồng có giá trị cao khi xảy ra thiếu nước nghiêm trọng.

Bộ đề nghị khẩn trương hoàn thành hệ thống chuyển nước liên vùng, tiếp nhận nguồn nước thô từ công trình Trạm bơm nước thô Nhà máy nước Đồng Tâm và hoàn thành công trình hồ trữ nước Dương Đông 2 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đồng thời, tuyên truyền đến người dân giải pháp thu gom, sử dụng nước mưa phục vụ sinh hoạt.

Ruộng lúa sau thu hoạch, người dân cần chủ động điều chỉnh lịch xuống giống phù hợp với tình hình nguồn nước trong mùa khô 2026–2027. Ảnh minh họa.

Điều tiết thủy lợi, tích trữ nước ngọt

Đối với các đơn vị quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi, Bộ yêu cầu xây dựng, cập nhật phương án điều tiết nước ứng phó El Niño trong mùa khô 2026–2027, bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và nhu cầu sử dụng của người dân.

Phương án cần đề xuất điều tiết riêng cho khu vực cuối hệ thống, vùng ven biển và những nơi có nguy cơ thiếu nguồn bổ cập nước ngọt, gồm hệ thống Nam Măng Thít, Bắc Bến Tre, Nam Bến Tre và các khu vực liên quan.

Các đơn vị thủy lợi cần phối hợp với địa phương, cơ quan liên quan đề xuất chuyển đổi cơ cấu cây trồng, bố trí thời vụ tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn cao như Bắc Cà Mau, Long Phú – Tiếp Nhật, Gò Công và vùng mặn – ngọt thuộc hệ thống thủy lợi Nam Măng Thít.

Bộ yêu cầu tổ chức vận hành liên hệ thống tại Đồng Tháp Mười, khu vực giữa sông Tiền và sông Hậu, vùng Tây sông Hậu, hệ thống thủy lợi Cái Lớn – Cái Bé, Quản Lộ Phụng Hiệp và Ô Môn – Xà No. Việc vận hành phải linh hoạt theo diễn biến nguồn nước và xâm nhập mặn, chủ động lấy nước khi độ mặn cho phép để tích trữ tối đa, hỗ trợ các khu vực có nguy cơ hạn, mặn.

Các đơn vị cần khẩn trương xây dựng kế hoạch ứng dụng công nghệ số trong điều hành, vận hành hệ thống thủy lợi thông minh, đáp ứng nhu cầu nước thực tế, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, tránh thất thoát và lãng phí. Bộ yêu cầu phát huy hiệu quả mô hình quản lý hệ thống thủy lợi Kênh Đông – Củ Chi do Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác Dịch vụ thủy lợi Thành phố Hồ Chí Minh áp dụng.

Việc chia sẻ dữ liệu trong quá trình vận hành, điều tiết nguồn nước cần được tăng cường; thông tin về diễn biến nguồn nước và lịch vận hành lấy nước phải được cung cấp thường xuyên, rõ ràng cho người dân.

Bộ đồng thời yêu cầu tích trữ nước ngọt trong hệ thống kênh, hồ, ao và ô bao để phục vụ mùa khô cho các vùng trồng cây ăn quả tập trung, cây nông nghiệp có giá trị cao tại Đồng Tháp, Vĩnh Long và TP. Cần Thơ, đặc biệt là các vùng trồng sầu riêng, hoa kiểng nhạy cảm với mặn tại khu vực hạ nguồn.

Điều chỉnh sản xuất, kiểm soát nguồn thải và tiết kiệm nước

Bộ đề nghị các địa phương rà soát kế hoạch sản xuất nông nghiệp, điều chỉnh lịch xuống giống vụ Đông Xuân và Hè Thu để tránh thời kỳ xâm nhập mặn tăng cao, thiếu hụt nước ngọt. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi và diện tích nuôi trồng thủy sản cần phù hợp với diễn biến nguồn nước; khẩn trương rà soát, cắt giảm diện tích gieo trồng tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước.

Các địa phương cần tăng cường kiểm soát nguồn thải từ hoạt động sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt vào hạ lưu sông Tiền, sông Hậu, đặc biệt tại các điểm lấy nước của Trạm bơm nước thô Nhà máy nước Đồng Tâm, Nhà máy nước Cần Thơ, Nhà máy nước Cần Thơ 1, Nhà máy nước sông Hậu và các hồ chứa, hệ thống kênh thủy lợi phục vụ cấp nước sinh hoạt.

Những nguồn nước cần được chú trọng bảo vệ gồm hồ Kênh Lấp, hồ U Minh, hồ Láng Thé, hồ Dương Đông 1; các kênh Rạch Giá – Long Xuyên, Thắng Lợi 1, KH6 và Xáng Thốt Nốt.

Bộ yêu cầu thực hiện sớm các biện pháp quản lý nhu cầu, tiết kiệm và nâng cao hiệu quả sử dụng nước, gồm rà soát định mức, kế hoạch sử dụng nước của các ngành, đơn vị sử dụng nước lớn; áp dụng tưới tiết kiệm, tưới luân phiên, giảm tổn thất trên hệ thống kênh dẫn, tăng tuần hoàn và tái sử dụng nước trong sản xuất công nghiệp, dịch vụ.

Việc tiết giảm sử dụng nước phải được thực hiện trước khi xảy ra thiếu hụt. Căn cứ dự báo nguồn nước, các địa phương cần xác định trước các cấp độ tiết giảm và thứ tự ưu tiên phân bổ, trước hết bảo đảm nước cho sinh hoạt, nhu cầu thiết yếu, yêu cầu môi trường và an toàn hệ thống.

Để tăng cường quản lý hoạt động khai thác tài nguyên nước, Bộ đề nghị các địa phương tiếp tục tuyên truyền, rà soát, đôn đốc tổ chức, cá nhân thực hiện thủ tục kê khai, đăng ký, cấp phép khai thác tài nguyên nước theo quy định tại Văn bản số 3676/BNNMT-TNN ngày 15/4/2026 và các giải pháp nêu trong Báo cáo số 10411/BC-BNNMT.

Đồng thời, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan, đơn vị liên quan cần phối hợp, chia sẻ thông tin, dữ liệu tài nguyên nước với Cục Quản lý tài nguyên nước để khẩn trương xây dựng, công bố kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Cửu Long và phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước khi xảy ra hạn hán, thiếu nước.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương rà soát, điều chỉnh và thực hiện ngay các giải pháp trong năm 2026 nhằm giảm thiểu tối đa tác động của El Niño đến an ninh nguồn nước phục vụ sinh hoạt và các hoạt động phát triển kinh tế – xã hội trên địa bàn.