Bác Hồ đến thăm bảo tàng báo ảnh Viêt Nam (ảnh tư liệu)

Tóm tắt: Bác Hồ dạy báo chí cách mạng vừa biểu dương, vừa phê bình chân thành, đúng đắn, có kiểm chứng, vì mục tiêu xây dựng. Cần lãnh đạo phê bình quần chúng, đề cao trung thực. Người được phê bình phải khiêm tốn nhận lỗi, sửa chữa, tránh trù dập người phê bình.

Từ khóa: Bác Hồ, phê bình, trên báo chí, kim chỉ nam

Abstract: President Ho Chi Minh taught that revolutionary journalism should both praise achievements and offer sincere, accurate, and well-verified criticism for the purpose of constructive development. Leaders should encourage criticism from the people and uphold honesty and truthfulness. Those who are criticized should humbly acknowledge mistakes, make corrections, and avoid retaliating against or suppressing critics.

Keywords: Ho Chi Minh; criticism; journalism; guiding principle.

I. Đặt vấn đề

Trong tâm thức nhiều người, báo chí và văn nghệ thường gắn liền với những lời ca ngợi, biểu dương. Ít ai nghĩ rằng trang báo lại là nơi để tìm đọc những ý kiến phê bình, chỉ ra những điều chưa tốt, những việc "ngang tai trái mắt". Thế nhưng, từ ngày 6-6-1953, trong bài viết "Phải chống bệnh quan liêu…" ký bút danh C.B., Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định rõ ràng nhiệm vụ quan trọng của báo chí là phải song hành giữa biểu dương những điển hình tiên tiến và phê bình những khuyết điểm, những mặt còn hạn chế: "Các báo chí thì cần nêu những việc kiểu mẫu, phân tách rõ ràng, làm cho mọi người nhận rõ: quan liêu, tham ô, lãng phí là tội ác. Và do đó mà khuyến khích quần chúng, mở rộng phong trào phê bình từ dưới lên".

Hơn hai tháng sau, ngày 17-8-1953, tại lớp chỉnh Đảng Trung ương, Bác Hồ một lần nữa căn dặn những người làm báo và công tác báo chí: "Viết để nêu những cái hay, cái tốt của dân ta, của bộ đội ta, của cán bộ ta, của bạn ta. Đồng thời để phê bình những khuyết điểm của chúng ta, của cán bộ ta, của nhân dân ta, của bộ đội ta. Không nên chỉ viết cái tốt mà giấu cái xấu". Lời dạy giản dị mà sâu sắc của Bác đã định hướng rõ ràng vai trò phản biện, xây dựng của báo chí cách mạng.

II. Phương pháp tiến hành phê bình trên báo chí

Về phương pháp phê bình trên báo, Bác Hồ đã ân cần chỉ dẫn: "Khi nhận được phê bình của quần chúng, thì không nên vội đăng, mà phải lựa chọn, điều tra. Khi phải trái đã rõ ràng mới đăng lên báo. Như vậy, phê bình mới có kết quả thiết thực". Người còn đặc biệt nhấn mạnh: "Phê bình thì phải phê bình một cách thật thà, chân thành, đúng đắn". Lời dạy này không chỉ đề cao tính khách quan, có kiểm chứng của thông tin phê bình mà còn thể hiện tinh thần xây dựng, mong muốn sự tiến bộ của đối tượng được phê bình.

Tuy nhiên, nhiệm vụ của báo chí không chỉ dừng lại ở việc đăng tải những bài viết, ý kiến phê bình do nhà báo thực hiện. Bác Hồ còn chỉ rõ một vai trò quan trọng không kém: "Phải làm cho quần chúng hăng hái phê bình, nhưng đồng thời phải lãnh đạo việc phê bình của quần chúng. Như vậy, thì mối quan hệ giữa báo chí và quần chúng càng thêm chặt chẽ; và việc quần chúng và báo chí giúp giáo dục cán bộ cũng có kết quả hơn". Lời dạy này thể hiện sự tin tưởng sâu sắc của Bác vào sức mạnh của quần chúng trong việc xây dựng xã hội, đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò định hướng của báo chí. Bác Hồ lưu ý rằng báo chí "phải lãnh đạo việc phê bình của quần chúng", bởi lẽ báo chí cách mạng là một binh chủng quan trọng trên mặt trận tư tưởng. Do đó, việc lựa chọn vấn đề nào cần đưa ra công luận, vấn đề nào chưa nên hoặc thậm chí không nên đưa ra, cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

III. Luận điểm và những vấn đề cần lưu ý của Bác Hồ về phê bình trên báo chí

Với kinh nghiệm dày dặn của một nhà báo lão luyện, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở báo chí và những người làm báo phải nắm vững đặc trưng cốt lõi của báo chí cách mạng: tính trung thực. Trong phê bình, tính trung thực lại càng phải được đặt lên hàng đầu, bởi mục đích cao cả của phê bình là "trị bệnh cứu người". Nếu thiếu đi sự trung thực, thì việc "bốc thuốc" sẽ sai lệch, không mang lại hiệu quả chữa trị. Chính vì lẽ đó, từ năm 1953, tại lớp chỉnh Đảng Trung ương, Bác Hồ đã căn dặn: "Phê bình thì phải phê bình một cách thật thà, chân thành, đúng đắn".

Đến Đại hội III Hội Nhà báo Việt Nam, Người lại một lần nữa nhấn mạnh: "Phê bình phải nghiêm chỉnh, chắc chắn, phụ trách, nói có sách, mách có chứng. Phải phê bình với tinh thần thành khẩn, xây dựng, "trị bệnh cứu người". Chớ phê bình lung tung không chịu trách nhiệm". Lời dạy của Bác không chỉ yêu cầu sự chuẩn xác về thông tin mà còn đề cao trách nhiệm của người phê bình đối với những điều mình viết ra.

Một khi báo chí đã thực hiện phê bình "một cách thật thà, chân thành, đúng đắn" trên tinh thần "xây dựng", "trị bệnh cứu người", thì tập thể, cá nhân được phê bình cũng cần có thái độ tiếp nhận đúng mực. Bác Hồ ân cần khuyên: "Những người (bất kỳ ở địa vị nào) và những cơ quan được phê bình phải có thái độ thật thà, khiêm tốn". Điều đáng lưu ý trong lời căn dặn này là Bác Hồ đã sử dụng cụm từ "được phê bình" và nhấn mạnh cả ba chữ.

Cách dùng từ này vượt xa cách nói thông thường của một số người thường có tâm lý "bị phê bình", như thể mang một hàm ý oan ức, chịu đựng điều không đáng. Trong thái độ tiếp nhận phê bình, Bác Hồ đòi hỏi sự thẳng thắn, minh bạch ở người được phê bình: "Phê bình đúng thì phải đăng báo nhận khuyết điểm và quyết tâm sửa chữa. Nếu phê bình sai, thì đăng báo giải thích". Bác đặc biệt yêu cầu cơ quan, đơn vị, cá nhân khi đã được báo chí phê bình thì "Quyết không được "phớt" lờ phê bình và "trù" người phê bình".

Bác Hồ cũng thẳng thắn phê bình những hiện tượng tiêu cực như phớt lờ dư luận, có thành kiến, thậm chí trù dập những người viết bài phê bình trên báo: "Có một vài cán bộ và cơ quan, vì sợ phê bình mà chẳng những không giúp đỡ người viết báo lại còn có thái độ không tốt với họ, thậm chí đi kiện họ trước tòa án. Những hành động như vậy cần phải chấm dứt". Bên cạnh đó, Bác cũng nghiêm khắc uốn nắn tình trạng đăng báo phê bình nhưng cơ quan, đoàn thể được phê bình lại im hơi lặng tiếng, không có động thái tự kiểm điểm và sửa chữa: "Các báo thường đăng lời phê bình của nhân dân. Nhưng nhiều khi như "nước đổ đầu vịt", cán bộ, cơ quan và đoàn thể được phê bình cứ im hơi lặng tiếng, không tự kiểm điểm, không đăng báo tự phê bình và sửa chữa".

IV. Kết luận

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là vị lãnh tụ tối cao của Đảng và nhân dân ta mà còn là một nhà báo vĩ đại. Những lời căn dặn của Bác về báo chí và đặc biệt là về phê bình trên báo chí mang giá trị vô cùng thiết thực và bổ ích, không chỉ đối với những người làm báo mà còn đối với tất cả mọi người trong việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Người. Bởi lẽ, trong phê bình, cả về phía báo chí và về phía đối tượng được phê bình, Bác đều đặt lên hàng đầu tính trung thực, coi đó là một phẩm chất đạo đức không thể thiếu để phê bình thực sự mang lại hiệu quả xây dựng và tiến bộ cho xã hội./.

Tài liệu tham khảo:

· Hồ Chí Minh Toàn tập, các tập 5, 6, 7, 8, 10 và 12. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2011.

· Về công tác báo chí. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

· Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

· Học viện Báo chí và Tuyên truyền (chủ biên). Giáo trình Cơ sở lý luận báo chí. Hà Nội: Nhà xuất bản Lý luận Chính trị.

· Đạo đức báo chí và trách nhiệm xã hội của nhà báo. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

· Các bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tự phê bình và phê bình đăng trên các báo:

• Báo Nhân Dân
• Báo Cứu Quốc
• Báo Sự Thật

· Những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

· Hội Nhà báo Việt Nam. Tài liệu học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng.

· Tác phẩm Sửa đổi lối làm việc – tài liệu nền tảng về tự phê bình và phê bình trong xây dựng Đảng và công tác cách mạng.

· Di chúc (1969) – thể hiện tinh thần trung thực, tự phê bình và trách nhiệm trước nhân dân.