Vườn quốc gia Cát Bà: Bảo tồn nghiêm ngặt giá trị di sản và khai thác thông minh tài nguyên thiên nhiên

Vườn quốc gia Cát Bà sở hữu hàng ngàn loài động thực vật quý hiếm được ghi trong sách đỏ thế giới

Từ khi quần đảo Cát Bà được UNESCO công nhận là một phần của Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, giá trị của Vườn quốc gia Cát Bà không chỉ thuộc riêng Hải Phòng hay Việt Nam mà đã trở thành tài sản chung của nhân loại. Trong bối cảnh phát triển kinh tế biển và du lịch ngày càng mạnh mẽ, bài toán đặt ra là làm thế nào để vừa bảo tồn nghiêm ngặt các giá trị di sản, vừa khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế mà thiên nhiên ban tặng. Đây không phải là hai mục tiêu đối lập mà là hai nhiệm vụ song hành, bổ trợ cho nhau nhằm hướng tới phát triển bền vững.

Vườn quốc gia Cát Bà hiện có diện tích hơn 17.000 ha, bao gồm cả diện tích rừng và vùng biển. Đây là nơi cư trú của hàng nghìn loài động thực vật, trong đó nhiều loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và thế giới. Đặc biệt, voọc Cát Bà, hay còn gọi là voọc đầu trắng, là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ quý hiếm, được xem như biểu tượng của công tác bảo tồn tại Cát Bà. Với số lượng cá thể còn rất ít trong tự nhiên, mọi tác động tiêu cực đến môi trường sống đều có thể đe dọa sự tồn tại của loài.

Không chỉ có giá trị về đa dạng sinh học, Vườn quốc gia Cát Bà còn sở hữu hệ thống cảnh quan độc đáo với những dãy núi đá vôi hàng triệu năm tuổi, các thung áng, hang động, hồ nước tự nhiên và những khu rừng nguyên sinh xanh thẳm. Đây là những minh chứng sống động cho quá trình tiến hóa địa chất, sinh thái lâu dài của trái đất. Chính sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên trên cạn và dưới biển đã tạo nên giá trị nổi bật toàn cầu của khu vực này.

Bảo tồn nghiêm ngặt giá trị di sản trước hết là bảo vệ tính nguyên vẹn của các hệ sinh thái. Điều đó đòi hỏi việc kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển du lịch. Những năm gần đây, chính quyền thành phố Hải Phòng cùng Ban quản lý Vườn quốc gia Cát Bà đã tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát rừng, phòng chống cháy rừng, ngăn chặn săn bắt động vật hoang dã và khai thác tài nguyên trái phép. Các chương trình giám sát đa dạng sinh học được triển khai thường xuyên nhằm theo dõi sự biến động của các quần thể động thực vật quý hiếm.

Một trong những thành công nổi bật của công tác bảo tồn tại Cát Bà là sự phục hồi quần thể voọc đầu trắng. Từ nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng, nhờ sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức bảo tồn quốc tế và cộng đồng địa phương, số lượng voọc đã từng bước được duy trì và phát triển. Đây là minh chứng cho thấy khi có quyết tâm và giải pháp phù hợp, con người hoàn toàn có thể bảo vệ được những giá trị thiên nhiên quý giá.

Tuy nhiên, bảo tồn không đồng nghĩa với đóng cửa hoàn toàn các hoạt động phát triển. Một di sản muốn tồn tại lâu dài cần mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng. Chính vì vậy, việc khai thác thông minh các nguồn tài nguyên kinh tế từ Vườn quốc gia Cát Bà là hướng đi tất yếu. Khai thác thông minh ở đây không phải là tận thu tài nguyên mà là sử dụng hợp lý, có kiểm soát và gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Du lịch sinh thái được xem là lĩnh vực có tiềm năng lớn nhất. Hằng năm, hàng triệu lượt du khách đến với Cát Bà để khám phá thiên nhiên, trải nghiệm các tuyến trekking xuyên rừng, tham quan hang động, ngắm động vật hoang dã và tìm hiểu văn hóa bản địa. Nếu được tổ chức khoa học, du lịch sinh thái không chỉ tạo nguồn thu đáng kể mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên.

Các tuyến du lịch trong Vườn quốc gia như tuyến Kim Giao - đỉnh Ngự Lâm, tuyến Ao Ếch hay các hành trình khám phá hệ sinh thái biển đang ngày càng thu hút du khách yêu thiên nhiên. Thay vì xây dựng những công trình quy mô lớn làm phá vỡ cảnh quan, mô hình du lịch xanh hướng đến các hoạt động trải nghiệm, giáo dục môi trường và nghiên cứu khoa học đang trở thành xu hướng phù hợp với giá trị của di sản.

Bên cạnh du lịch, Vườn quốc gia Cát Bà còn là địa điểm lý tưởng cho các hoạt động nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và hợp tác quốc tế. Các đề tài nghiên cứu về đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu, bảo tồn động thực vật quý hiếm không chỉ mang lại giá trị học thuật mà còn giúp xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý tài nguyên hiệu quả hơn. Đây cũng là nguồn lực kinh tế đặc biệt, góp phần nâng cao vị thế của Cát Bà trên bản đồ bảo tồn thiên nhiên thế giới.

Một yếu tố quan trọng khác là sự tham gia của cộng đồng địa phương. Người dân sống quanh khu vực Vườn quốc gia cần được hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn và phát triển du lịch. Khi người dân có việc làm ổn định từ dịch vụ du lịch, hướng dẫn viên sinh thái, vận chuyển, lưu trú hoặc các sản phẩm đặc sản địa phương, họ sẽ trở thành những “người gác rừng” tích cực nhất. Thực tế cho thấy ở nhiều nơi trên thế giới, bảo tồn chỉ thành công khi cộng đồng địa phương trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn.

Trong thời gian tới, việc phát triển Vườn quốc gia Cát Bà cần tiếp tục dựa trên nguyên tắc bảo tồn là nền tảng, phát triển là động lực. Mọi quy hoạch, dự án và hoạt động kinh tế phải đặt trong giới hạn chịu tải của hệ sinh thái. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, hệ thống giám sát môi trường tự động và cơ sở dữ liệu số về đa dạng sinh học cần được ứng dụng mạnh mẽ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý. Đồng thời, cần tăng cường tuyên truyền để mỗi du khách khi đến với Cát Bà đều trở thành một đại sứ bảo vệ môi trường.

Di sản thiên nhiên thế giới không chỉ là danh hiệu mà còn là trách nhiệm. Đối với Vườn quốc gia Cát Bà, bảo tồn nghiêm ngặt giá trị di sản và khai thác thông minh tài nguyên kinh tế chính là con đường duy nhất để giữ gìn những cánh rừng nguyên sinh, những đàn voọc quý hiếm và hệ sinh thái độc đáo cho các thế hệ tương lai. Khi thiên nhiên được bảo vệ đúng cách, những giá trị kinh tế mà nó mang lại sẽ bền vững hơn, lâu dài hơn và góp phần xây dựng Cát Bà trở thành hình mẫu về phát triển xanh của Việt Nam và khu vực./.