Giữ nghề truyền thống, mở hướng phát triển du lịch trải nghiệm

Mô hình homestay kết hợp giới thiệu, sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm hương truyền thống của gia đình anh Hoàng Văn Mạo ở Làng hương Phja Thắp, xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên mang lại hiệu quả kinh tế. Ảnh Quốc Sơn.

Giữ nghề truyền thống giữa nhịp sống hiện đại

Đến tham quan Làng hương Phja Thắp vào ngày nắng đẹp, du khách dễ bắt gặp những bó hương được xếp ngay ngắn trước hiên nhà, bên những căn nhà sàn truyền thống của đồng bào Nùng An. Hương thơm dịu nhẹ của nguyên liệu tự nhiên quyện trong nắng, trong gió tạo nên không gian đặc trưng của làng nghề.

Làng hương Phja Thắp có 53 hộ đồng bào dân tộc Nùng An sinh sống. Bên cạnh sản xuất nông nghiệp với các loại cây trồng chủ lực như lúa, ngô và chăn nuôi gia súc, gia cầm, người dân nơi đây vẫn gìn giữ và phát huy nghề làm hương truyền thống, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm hương ở Phja Thắp đã có lịch sử khoảng 200 năm trước. Tận dụng những nguyên liệu tự nhiên sẵn có từ núi rừng, qua bàn tay khéo léo cùng kinh nghiệm được truyền nối qua nhiều thế hệ, người Nùng An nơi đây đã tạo nên những nén hương có mùi thơm dịu, mang nét đặc trưng riêng.

Theo bà Hoàng Thị Tìm, người có nhiều năm gắn bó với nghề làm hương, để làm ra một que hương, khâu đầu tiên là lựa chọn và chuẩn bị nguyên liệu. Thân hương được làm từ những cây giang đủ độ tuổi, chẻ thành những que có độ dài 30 – 40 cm rồi đem phơi khô. Một đầu que được nhuộm màu đỏ, vàng hoặc xanh bằng màu chế biến từ nguyên liệu tự nhiên, tạo nên dấu hiệu nhận biết riêng của hương Phja Thắp.

Phần bột hương được chế biến từ nhiều loại cây trong tự nhiên. Sau khi thu hái, nguyên liệu được sơ chế, phơi khô rồi nghiền thành dạng mùn cưa mịn. Trong đó, bột vỏ cây khảo có tác dụng tạo màu và mang lại hương thơm đặc trưng; còn lá cây bàu hắt được phơi khô, nghiền thành bột để tạo độ kết dính cho hương.

Du khách tham quan Làng hương Phja Thắp, xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên. Ảnh Quốc Sơn

Tất cả các công đoạn đều được thực hiện thủ công. Chính phương thức này tạo nên nét riêng của sản phẩm, đồng thời giúp người dân duy trì những kỹ thuật truyền thống được tích luỹ qua nhiều thế hệ. Những que giang sau khi phơi khô được nhúng qua nước rồi vẩy cho ráo trước khi lăn qua bột cây bàu hắt để tạo lớp kết dính. Tiếp đó, que hương được nhúng nước thêm một lần và lần lượt lăn qua bột gỗ khoảng 4 lần, giúp tạo lớp bột bao phủ đều quanh thân. Cuối cùng, que hương được lăn qua bột cây khảo để tạo màu và hương thơm. Hương sau khi hoàn thành được phơi dưới nắng tự nhiên. Khi khô, hương được bó thành từng bó, mỗi bó 20 que và đưa đi tiêu thụ.

Công đoạn phủ bột đòi hỏi người làm hương phải có sự khéo léo, tỉ mỉ và kinh nghiệm. Lượng bột kết dính từ cây bàu hắt nếu quá nhiều có thể khiến hương cháy không đều; trong khi việc phủ bột gỗ, bột tạo màu và tạo hương không đều tay sẽ khiến que gương mất cân đối, khó giữ được hình dáng và mùi thơm tự nhiên khi đốt. Chính sự cẩn trọng trong từng công đoạn góp phần tạo nên những que hương mang hương sắc riêng nghề thủ công truyền thống của đồng bào Nùng An Làng hương Phja Thắp.

Bà Hoàng Thị Tìm cho biết, nghề làm hương đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều năm. Nguyên liệu hoàn toàn lấy từ các loại cây rừng tự nhiên. Để tạo ra những que hương có mùi thơm, bột bám đều và cháy tốt, người làm phải nắm được kỹ thuật lựa chọn nguyên liệu, phủ bột và phơi hương. Những bí quyết này được các thế hệ đi trước truyền lại cho con cháu.

Mỗi năm, gia đình bà sản xuất khoảng 20.000 bó hương, mỗi bó 20 que. Với giá bán 10.000 đồng/6 bó, nghề làm hương mang lại thu nhập hơn 33 triệu đồng/năm. Sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ tại thị trường trong tỉnh.

“Làm hương không chỉ giúp gia đình có thêm thu nhập mà còn góp phần gìn giữ, phát huy nghề truyền thống do ông cha để lại”, và Tìm chia sẻ.

Hương Phja Thắp của đồng bào Nùng An, xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên được làm hoàn toàn từ nhiều loại cây trong tự nhiên, an toàn cho người sử dụng.

Từ làng nghề đến điểm trải nghiệm

Không chỉ duy trì sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, người dân Làng hương Phja Thắp còn kết hợp nghề truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng. Đến nay, Làng hương Phja Thắp đã có 3 hộ gia đình đầu tư xây dựng homestay, vừa phục vụ nhu cầu lưu trú, vừa giới thiệu văn hoá, nghề truyền thống của đồng bào Nùng An đến du khách.

Anh Hoàng Văn Mạo, chủ Nùng An homestay tại Làng hương Phja Thắp cho biết, nhận thấy lượng du khách đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu làng nghề làm hương ngày càng tăng, năm 2024, gia đình anh đã sửa sang, cải tạo nhà sàn thành homestay. Mô hình được xây dựng theo hướng kết hợp lưu trú với giới thiệu, sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm truyền thống.

Gia đình anh Mạo chuyên sản xuất hương quế với hai dòng sản phẩm là hương que và hương nụ, trong đó bột quế là nguyên liệu chính. Mỗi năm, gia đình làm khoảng 40.000 bó hương que, mỗi bó 20 que, giá bán 2.000 đồng/bó, cho doanh thu khoảng 80 triệu đồng. Đối với hương nụ, sản lượng đạt khoảng 1.000 hộp/năm, mỗi hộp 20 nụ, giá 50.000 đồng/hộp, mang lại doanh thu khoảng 50 triệu đồng.

Sản phẩm hương của gia đình đã được chứng nhận OCOP 4 sao, chủ yếu phục vụ du khách, phần còn lại được tiêu thụ thị trường trong tỉnh. Hiện gia đình anh Mạo là đối tác chính thức của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng giai đoạn 2025 – 2029.

“Homestay của gia đình mỗi năm đón hơn 600 lượt khách trong và ngoài nước, mang lại doanh thu hơn 300 triệu đồng. Du khách lưu trú tại đây được giới thiệu về các sản phẩm du lịch của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, tìm hiểu nghề làm hương truyền thống của đồng bào Nùng An và trực tiếp tham gia một số công đoạn sản xuất hương. Bên cạnh đó, du khách còn có cơ hội khám phá đời sống văn hoá, thưởng thức các món ăn dân tộc đặc trưng của địa phương”, anh Hoàng Văn Mạo cho biết.

Người dân Làng hương Phja Thắp, xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên phơi thân hương. Ảnh Quốc Sơn

Chị Nguyễn Thị Thu Hoài, du khách đến từ Hải Phòng chia sẻ: “Tham quan và trải nghiệm Làng hương Phja Thắp rất thú vị. Người dân thân thiện, hiếu khách. Tôi ấn tượng với cách người dân giới thiệu nghề truyền thống của đồng bào Nùng An và những giá trị văn hoá được giữ gìn trong từng nếp nhà sàn. Du khách không chỉ được tìm hiểu nghề, nghe kể về cuộc sống của người dân mà còn được thưởng thức những món ăn mang đậm bản sắc địa phương. Sau chuyến tham quan, tôi mua hương về làm quà vì sản phẩm được làm từ nguyên liệu tự nhiên, có mùi thơm dễ chịu và tạo cảm giác an tâm khi sử dụng”.

Còn anh Julien, du khách người Pháp, bày tỏ: “Tôi rất thích không gian ở Làng hương Phja Thắp. Khung cảnh nơi đây đẹp, yên bình và mang một nét rất riêng. Người dân thân thiện, cởi mở và nhiệt tình giới thiệu cách làm hương truyền thống. Tôi thích mùi thơm của hương quế và sự khéo léo của người dân trong từng công đoạn sản xuất. Đây không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng câu chuyện về văn hoá và cuộc sống của cộng đồng Nùng An. Tôi đã mua một số hộp hương quế loại nụ. Đây là món quà rất ý nghĩa, bởi khi sử dụng, tôi có thể nhớ đến chuyến đi và những trải nghiệm thú vị tại Cao Bằng”.

Theo ông Lưu Xuân Hoà, Trưởng xóm Quốc Tuấn, xã Quảng Uyên, việc người dân Làng hương Phja Thắp giữ gìn, duy trì và tạo thu nhập từ nghề truyền thống là điều đáng quý.

“Trong cuộc sống hiện đại, nếu chỉ sản xuất và bán sản phẩm thì thị trường còn hạn chế. Nhưng khi kết hợp với du lịch, nghề làm hương có thêm giá trị trải nghiệm và giá trị văn hoá. Điều quan trọng nhất, phát triển du lịch phải đi cùng bảo tồn văn hoá”, ông Hoà nhấn mạnh.

Theo ông Hoà, để phát huy giá trị làng nghề, cần tiếp tục khuyến khích các hộ duy trì sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng các hoạt động trải nghiệm phù hợp nhu cầu du khách. Địa phương có thể nghiên cứu xây dựng điểm giới thiệu sản phẩm chung, tạo nhận diện cho hương truyền thống, đồng thời hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng làm du lịch và quảng bá, đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường.

Giữ gìn nghề làm hương gắn với phát triển du lịch không chỉ là cách mở rộng đầu ra cho sản phẩm, tạo thêm sinh kế cho người dân, mà còn góp phần để nghề truyền thống tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị trong đời sống. Từ những nén hương mộc mạc, đồng bào Nùng An Làng hương Phja Thắp đang từng bước biến giá trị văn hoá được trao truyền qua 200 năm thành nguồn lực cho phát triển để nghề truyền thống tiếp tục có thêm sức sống cùng cộng đồng.