Thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển xứng tầm "đầu kéo"

Làm cỏ cho cây dược liệu tại Hợp tác xã Hà Nội Xanh.

Những kết quả đạt được trong phát triển kinh tế tập thể thời gian qua là rất lớn song cũng còn đó những hạn chế từ sức ì phương thức hoạt động cũ, đòi hỏi những bước đi mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển xứng tầm.

HTX đổi mới tư duy, tạo chuỗi giá trị bền vững

Được thành lập đầu năm 2024, HTX Hà Nội Xanh (xã Liên Minh) được xem là một trong những mô hình tiêu biểu cho hướng đi mới của kinh tế tập thể trong nông nghiệp Thủ đô. Thay vì sản xuất rau màu truyền thống với hiệu quả kinh tế thấp, HTX đã mạnh dạn chuyển đổi sang trồng dược liệu gắn với chế biến sâu, tạo ra các sản phẩm mỹ phẩm, thực phẩm và từng bước tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Giám đốc HTX Hà Nội Xanh, bà Bá Thị Nguyệt Thu cho biết, hiện đơn vị đang quản lý Trang trại An Lạc farm với quy mô 5ha. Tại đây, HTX bố trí các khu vực trồng cúc trà cổ, hồng cổ Huế, các loại hoa mộc, sói, hương nhu… cùng nhiều loại nông sản bản địa như bưởi, chuối, nho. Toàn bộ dược liệu và nông sản sau thu hoạch được chế biến ngay tại HTX theo quy trình khép kín. Không chỉ dừng lại ở khâu sản xuất, HTX Hà Nội Xanh còn liên kết với các hộ dân và HTX trong vùng để tiêu thụ nông sản có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, được kiểm soát chặt chẽ về chất lượng trước khi đưa vào chế biến và phân phối ra thị trường. Nhờ đó, hoạt động sản xuất của HTX ngày càng phát triển, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hơn 10 lao động địa phương cùng nhiều lao động thời vụ, qua đó góp phần nâng cao đời sống người dân.

Hợp tác xã Hà Nội Xanh chỉ là một trong số rất nhiều hợp tác xã nông nghiệp được thành lập mới trong thời gian gần đây. Theo Trưởng phòng Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Hoàng Thị Hòa, giai đoạn 2022 - 2025, các HTX nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội phát triển cả về số lượng và chất lượng. Đến hết ngày 30-11-2025, toàn thành phố có 1.611 HTX nông nghiệp, tăng 233 HTX so với cuối năm 2022 (tăng 16,9%). Các HTX nông nghiệp đang thu hút 33.781 lao động thường xuyên, doanh thu bình quân ước đạt 2,657 tỷ đồng/HTX/năm.

Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, các HTX nông nghiệp cơ bản đáp ứng nhu cầu dịch vụ phục vụ sản xuất cho thành viên, từ cung ứng giống, vật tư đến chỉ đạo sản xuất, bảo đảm thời vụ. Nhiều HTX chủ động bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi hợp lý, đưa vào sản xuất giống có năng suất, chất lượng và giá trị kinh tế cao. Đặc biệt, các HTX ngày càng chú trọng đầu tư, cải tạo, nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, từ máy móc, thiết bị hiện đại đến hệ thống chuồng trại tiên tiến.

Một điểm sáng nổi bật trong hoạt động của các HTX nông nghiệp Thủ đô là sự quan tâm đến liên doanh, liên kết giữa các HTX với nhau và với doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác. Hiện nay, trên địa bàn thành phố đã có 213 HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số, phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh, hữu cơ và sinh thái. Đáng chú ý, gần 40% HTX có liên kết sản xuất - tiêu thụ, góp phần hình thành hệ thống sản xuất gắn với thị trường, nâng cao giá trị gia tăng và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững.

Nâng cao năng lực quản trị, phá sức ì

Bên cạnh kết quả tích cực, thực tế cho thấy HTX nông nghiệp trên địa bàn thành phố vẫn chưa phát huy tương xứng với tiềm năng. Số lượng HTX ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp thông minh; sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ; liên kết theo chuỗi giá trị còn hạn chế. Công tác xử lý môi trường chưa triệt để, mô hình kinh tế tuần hoàn chưa được nhân rộng.

Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, phần lớn sản phẩm của HTX vẫn dừng ở dạng thô, chưa qua sơ chế, chế biến sâu nên giá trị gia tăng thấp. Công tác xây dựng và quản trị thương hiệu, nhãn hiệu hàng hóa chưa được chú trọng; ứng dụng chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc, minh bạch quy trình sản xuất còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại; năng lực nội tại của nhiều HTX còn yếu, thiếu nguồn lực đầu tư; đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn chưa đáp ứng yêu cầu. Máy móc, thiết bị, hạ tầng sản xuất, chế biến, bảo quản còn thiếu và lạc hậu... khiến hiệu quả sản xuất, kinh doanh chưa cao. Không ít HTX chưa thể hiện rõ vai trò kết nối doanh nghiệp trong tiêu thụ sản phẩm cho thành viên và nông dân. Tất cả ít nhiều tạo nên sức ì, cản trở.

Đóng góp giải pháp phát triển kinh tế tập thể của Hà Nội giai đoạn tới, ở góc độ chuyên gia, Tiến sĩ Phạm Quốc Trịnh (Liên minh HTX Việt Nam) cho rằng, giai đoạn tới cần đặc biệt chú trọng củng cố, kiện toàn HTX, nâng cao năng lực quản trị và điều chỉnh chính sách hỗ trợ phù hợp thực tiễn, trong đó, việc gắn HTX với OCOP, VietGAP, hữu cơ là hướng đi quan trọng.

Giám đốc Trung tâm Khoa học công nghệ và kinh tế số Trịnh Anh Tuấn đề xuất sớm tháo gỡ các “nút thắt” về đất đai, vốn vay; đồng thời tăng cường đào tạo nguồn nhân lực (hiện còn 38,2% cán bộ quản lý HTX chưa qua đào tạo).

GS.TS Phạm Thị Mỹ Dung, Viện trưởng Viện Khoa học phát triển nông thôn đề nghị Hà Nội cần có cơ chế rõ ràng, phân công trách nhiệm cụ thể cho các sở, ngành; xây dựng các mô hình điểm về chuỗi liên kết, chuỗi sinh thái gắn với du lịch trải nghiệm.

Để tháo gỡ khó khăn, Thành phố tiếp tục xây dựng, ban hành cơ chế, chính sách phù hợp, hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống HTX nông nghiệp hoạt động hiệu quả, phát triển theo chuỗi giá trị, qua đó khẳng định vai trò “đầu kéo” của kinh tế tập thể trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp và phát triển bền vững Thủ đô.